Lieve Matroos Bart

Briefje aan Bart Nijman

Lieve Matroos Bart,

Het is fraai, bijna zomers weder, al een paar dagen, en alles gaat eigenlijk heel goed, maar sinds eergisteren valt het leven me tegen, wat je wel eens kunt hebben. Ga je wel op tijd naar bed, en drink je niet te veel? Je ziet veel jonge mensen tegenwoordig, die te veel drinken. Dat is niet goed. Ik geen druppel, nog steeds. Doordat ik niets meer drink, begin ik me als herboren te voelen. Vannacht eindelijk goed geslapen. Intussen, als katholiek, vader, militair en oudstrijder zit ik niet stil (want als ik aldoor stil gezeten had, had ik dan bereikt wat ik bereikt heb?), en heb ik nog een titel voor het boek bedacht, maar Elsevier zal wel nee zeggen. Elke flikker koopt het, elke katholiek koopt het (officieel toch 30% van mijn Volk), elke vrouw koopt het.

Ik kon het niet laten om te beginnen met het parafraseren van de Grote Gerard uit Brieven aan Matroos Vosch. Je schreef mij namelijk een briefje, getiteld Kan Ye, of Kan Ye nie?, als antwoord op mijn stukje A plague o' both your houses, en zoals ik al grapte op X dijde mijn antwoord daarop zo uit dat het meer begon te lijken op een brievenroman (hence mijn werktitel Brieven aan Matroos Bart).

Ik heb het te lange werkstuk waaraan ik zondag was begonnen maar weer in de prullenbak gegooid, want zoals ik op X ook al schreef: zoveel pathos, ethos en logos doe zelfs ik de menschen niet aan (en ik ben nota bene gediplomeerd in de toneelkunsten).

Jouw briefje was overigens ook weer zo irritant genuanceerd dat je me bijna ontwapende en ik appte je zaterdag dan ook al “Waar is de polemiek, Bart?” Maar goed, de mensen willen toch wat kwaliteitsdrama en ‘u vraagt, wij draaien’, dus laat ik toch maar iets tikken. Ik houd me in, althans, zal dat proberen.

Kijk, we denken niet heel verschillend, we proeven dezelfde voze onverschilligheid, we zien dezelfde stamelende polder-Starmers, we worden allebei krankjorum van dit verweesde land waarin het gezag zich heeft teruggetrokken tot onder het maaiveld. Onze conclusie over of Kan Ye wel of nie kan verschilt alleen omdat ik de wereld bekijk en zie dat de Ideale niet bestaat. “In een ideale wereld kocht niemand kaartjes voor Kanye na zulke uitingen,” schreef je. Ik schat dat jij en ik, als we onverhoopt, en uiteraard langs democratische weg, want we zijn toch zeker geen barbaren, gezamenlijk de absolute macht zouden krijgen, het behoorlijk eens zouden worden over hoe de Ideale wereld zou moeten zijn.

Nee, we verschillen dus over wat je doet als de wereld niet Ideaal is.

Laat ik het er maar preventief ingooien, want voor je het weet vat de kwaadwillende lezer mijn antwoord aan je nog op als een pleidooi van een verbodsdrammer, en dat ben ik allerminst: ik snak in alles naar vrijheid. I know, dat klinkt als een cliché, maar ik meen het, want alleen in de vrije samenleving kan ik bestaan zoals ik ben. In geen enkele andere tijd zou ik hebben kunnen leven als atheïstische, homoseksuele man en vader van Joodse kinderen. Ik heb geen enkel belang bij het rücksichtslos inperken van vrijheden, want ik heb in die vrijheden mijn hele hebben en houwen geïnvesteerd.

Het liberalisme wordt echter vaak niet goed begrepen. Het liberalisme is de vrijheidsideologie waar mijn denken nog altijd het meest mee samenvalt, ondanks dat ik de op papier tot die stroming behorende partij verliet, de partij waarvan we de naam niet zullen noemen. Want, here’s the thing, vrijheid zonder verantwoordelijkheid is een lege huls. Verantwoordelijkheid is de stutpaal waarop de vrijheid rust. Valt die stutpaal om, dan valt vrijheid in duizend stukjes uiteen. Dus ik kan de brief aan jou zo lang maken als ik wil, maar in die ene gedachte ligt mijn hele bezwaar besloten.

Vrijheid rust op gedeelde verantwoordelijkheid en op een basaal gedeeld besef van goed en kwaad. Vallen die verantwoordelijkheid en dat besef weg, en ik vrees dat dit in deze tijd gebeurt, dan houden we de vrijheden nog wel even in stand, als lege hulzen, maar worden ze op z’n best betekenisloos. Op z’n slechtst worden het middelen om nihilisme en haat te injecteren in een samenleving. Als je van vrijheid houdt, zoals ik doe en jij ook, dan houd je niet alleen van die vrijheid als een heiligheid, maar houd je ook van die vrijheid zonder make-up, in de ochtend, naast je op bed, in slecht licht.

En over licht gesproken, wat je prachtig beschrijft in je brief: “in het licht van de vrijheid, en niet in het verbod tot spreken, vind je namelijk nog steeds het beste desinfecteermiddel”. Laat mensen maar zien wie ze zijn, zo lees ik je, dan oordeelt de samenleving na afloop zelf wel. Tate en Fuentes krabbelden terug, nadat zelfs hun eigen fanbase zich de tyfus was geschrokken. Ik vind dit een prachtig uitgangspunt, ik vind het Ideaal. Maar die zelfreiniging is geen vanzelfsprekendheid in deze tijd (als die het ooit al was).

Ik zag dat toen ik zaterdagavond voor GelreDome stond om namens het NIW verslag te doen van de demonstratie die daar plaatsvond. Nee, het concertpubliek was geen eenvormige meute Jodenhaters, daarin heb je gelijk, maar ik zag wel jongeren die en masse poseerden voor de banners van de demonstranten (waarop uitspraken van Ye stonden). Een rode banner met een hakenkruis was de populairste selfieachtergrond. De sfeer onder de twintigers (die de Canadese stand-upcomedian Daniel-Ryan Spaulding die ik gisteren interviewde “a bunch of pathetic losers” noemde) was lacherig. Nazisme als het nieuwe cool. Je schrijft dat het stadion vol muziekliefhebbers zou zitten en dat de kaartjes met hun vanafprijs van 175 euro “te duur voor het doorgewinterde Pallierapaille” zijn. Ik moest lachen om die zin. Maar de vraag is niet of alle toeschouwers Jodenhaters waren (al zaten er wel veel Israëlhaters tussen, lees gerust mijn verslag in het NIW), maar hoe ongeïnformeerd veel jongeren zijn (zeide de veertiger-boomer) en wat de komst van deze rapper normaliseert. Ik zeg je: het gevaar voor Joodse mensen in Buitenveldert neemt toe na al die streams, reels en foto’s, via algoritmes gedeeld op TikTok en Snapchat. Al die content wurmt zich een weg naar nog veel meer mensen die nooit een kaartje kochten. 175 euro houdt het Pallierapaille fysiek buiten de poort, maar deze optredens, deze shows, en de cultstatus van Kanye maakten dit tot een soort van sneeuwmachine midden in een lawine.

Een belangrijk scharnier in je betoog is dat iemands uitlatingen “pas binnen de Nederlandse landsgrenzen volgens de Nederlandse wet” moeten worden getoetst, en het andere heet bij jou veelal het stapelen van stenen “in de immer scheve muur van censuur”. Maar, hold your horses, mate, daarmee schets je een vals dilemma. En volgens mij voel je dat zelf, want je maakt er meteen een uitzondering op. Islamitische haatpredikers wil je namelijk wel op voorhand weren, schrijf je, omdat zij “per definitie subversieve ideeën” koesteren, en die “mag je wat mij betreft op voorhand weigeren”. Daar accepteer je precies het principe dat je een alinea eerder verwierp: dat je iemand op grond van zijn bekende denkbeelden voor de grens kunt tegenhouden. Je bent dus geen vrijheidsabsolutist. Je trekt een grens, net als ik, alleen leg jij hem iets verderop. Het enige wat ons scheidt is waar de grens ligt en dat maakt onze uitwisseling geen gebikkel tussen twee oppervlakkige moralisten maar een miniem meningsverschil tussen twee wegers. Over oppervlakkig moralisme valt slechts te preken en dat laten jij en ik als vrijheidslievende Brabantse cultuurkatholieken graag over aan de zelfbenoemde dominees, waarvan er in dit land al te veel rondlopen, nietwaar?

Het onderscheid dat je dan maakt, dat de prediker “met de missie om jodenhaat te prediken” komt en Kanye niet, is een gok over wat er in iemands hoofd omgaat. Je gunt jezelf bij de sjeik de luxe de intentie te kennen en bij Ye de luxe die niet te hoeven kennen. Ik zal niet alles herhalen wat de man heeft gezegd en geschreven en verkocht, maar toch één voorbeeld: als Ye in plaats van death con 3 te hebben uitgeroepen richting Joden, hetzelfde had gedaan richting een andere bevolkingsgroep, dan voel ik aan m’n eierstokken dat hij wel was geweerd. Verder verwijs ik naar het rapport van de NCTV, waarin de coördinator vaststelde dat bij meerdere uitlatingen van Ye sprake was van de verspreiding van een ideologisch gemotiveerd en extremistisch wereldbeeld, van haatzaaien en van het demoniseren van Joden. De NCTV concludeerde nergens dat een gevaar voor de openbare orde ontbrak. Het was de minister die er die conclusie aan ophing, op basis van een nauwe uitleg van het openbare ordebegrip, een begrip dat hij enkele dagen eerder in de Kamer, op 27 mei, nog wel ruimer interpreteerde toen hij sprak over aanzetten tot haat en het demoniseren van bevolkingsgroepen. Maar in zijn besluit om geen inreisverbod uit te vaardigen waren die woorden ineens afwezig.

Over David Icke (in 2022) hielden sommigen vol dat hij gebruikmaakte van zijn recht op politiek-ideologische uiting. Toch oordeelde de rechter dat Icke antisemitische denkbeelden verspreidde en daarmee de openbare orde bedreigde, omdat de verspreiding kon leiden tot sociale acceptatie van Jodenhaat. Het ideologische karakter is een verzwarende omstandigheid. Jouw redenering (en ik schat ook die van minister Van den Brink) is, even kort door de bocht: Ye zou minder gevaarlijk zijn omdat hij geen echte ideoloog is, omdat hij “maar een clown” is. Maar of Ye nu een overtuigd antisemiet is of een opportunist die Jodenhaat inzet om zijn muzikale irrelevantie wat op te krikken, voor de schade maakt het geen verschil.

Jij schrijft zelf dat die vergunning niet uit vrijheidsliefde is verleend, maar uit cynische onverschilligheid, “omdat Joden niet zo moeten zeiken”. Dat geloof ik gelijk, want onverschilligheid is volgens mijn wederhelft iets wat je veel ziet in Nederland. Maar jij houdt de uitkomst van het proces in stand, terwijl je erkent dat het door minachting werd gedreven. Ik zeg dat de onverschillige processen (je schreef onder mijn stuk ook over de softwarecode) onderdeel zijn van het probleem en dat de uitkomst in dit proces niet de Goede was.

Enfin, ik zanik door en de dingen die je over Vlaardingerbroek, Waters en Wilders schreef laat ik maar liggen, want ik volg je grotendeels. Bovendien is deze brief al lang genoeg en de menschen hebben al genoeg aan hun hoofd. Laat ik dan ten slotte nog een keer terugkeren naar de kern. Het weren van een man die opriep tot een dodelijke strijd tegen het Joodse volk (en tegen homo’s, but I digress) staat los van de vraag of je morgen bijvoorbeeld de Prinsenvlag verbiedt. Het gaat erom een criterium te formuleren in deze specifieke casus. Dit is wat het hellende vlak waarop we leven doet: de afwezigheid van een haarscherpe grens op één onderwerp is te snel een excuus om in het geheel maar geen grens te trekken. Maar als je de beschaving en de daaruit voortvloeiende vrijheden wilt behouden, trek je juist grenzen, en wel op heel precieze plaatsen. De enige reden dat het hier niet gebeurde was niet omdat minister Van den Brink de vvmu of artistieke vrijheid zo belangrijk vindt, maar omdat hij niet de moed had überhaupt een grens te trekken op een plaats waar Joden worden bedreigd. Computer says no.

Jij en ik scheppen er geen enkel genoegen in de vrijheid van meningsuiting preventief te muilkorven, we willen die juist beschermen, en daarom wil ik dat de mensen aan wie wij de zwaardmacht geven, doen wat ze beloofd hebben: werkelijk iets doen tegen de Jodenhaat die de pan uit rijst en niet alleen vrome woorden. Zonder beschaving en gedeelde verantwoordelijkheid ontaardt vrijheid in willekeur, wordt Jodenhaat een verdienmodel voor schatrijke muziekentrepreneurs. Ik vrees dat het openhouden van de grens geen daad van vrijheid is maar van overgave aan een systeem waarin allang onzichtbare MS-DOS-codes de uitkomst bepalen en waarvan de programmeurs zijn weggelopen.

A plague o’ both your houses, schreef ik, à la Mercutio, want mijn stuk waarop je reageerde ging niet alleen over Ye, maar over de cultuuroorlog en kampen van weerszijden in een gepolariseerde samenleving die elkaar niet motten en elkaar kapotmaken. Ik ben blij, Bart, dat jij en ik allebei in een eigen vrijzinnig huisje wonen en niet in de forten van de Montagues en Capulets logeren. We komen er samen wel uit. En bovendien is Ye alweer gevlogen, en is het fraai, zomers weder.

Hartelijke groet,

Broer Zeerover Remco

Demo Gelredome