Lieve Matroos Bart,

Het is fraai, bijna zomers weder, al een paar dagen, en alles gaat eigenlijk heel goed, maar sinds eergisteren valt het leven me tegen, wat je wel eens kunt hebben. Ga je wel op tijd naar bed, en drink je niet te veel? Je ziet veel jonge mensen tegenwoordig, die te veel drinken. Dat is niet goed. Ik geen druppel, nog steeds. Doordat ik niets meer drink, begin ik me als herboren te voelen. Vannacht eindelijk goed geslapen. Intussen, als katholiek, vader, militair en oudstrijder zit ik niet stil (want als ik aldoor stil gezeten had, had ik dan bereikt wat ik bereikt heb?), en heb ik nog een titel voor het boek bedacht, maar Elsevier zal wel nee zeggen. Elke flikker koopt het, elke katholiek koopt het (officieel toch 30% van mijn Volk), elke vrouw koopt het.

Ik kon het niet laten om te beginnen met het parafraseren van de Grote Gerard uit Brieven aan Matroos Vosch. Je schreef mij namelijk een briefje, getiteld Kan Ye, of Kan Ye nie?, als antwoord op mijn stukje A plague o' both your houses, en zoals ik al grapte op X dijde mijn antwoord daarop zo uit dat het meer begon te lijken op een brievenroman (hence mijn werktitel Brieven aan Matroos Bart).

Ik heb het te lange werkstuk waaraan ik zondag was begonnen maar weer in de prullenbak gegooid, want zoals ik op X ook al schreef: zoveel pathos, ethos en logos doe zelfs ik de menschen niet aan (en ik ben nota bene gediplomeerd in de toneelkunsten).

Jouw briefje was overigens ook weer zo irritant genuanceerd dat je me bijna ontwapende en ik appte je zaterdag dan ook al “Waar is de polemiek, Bart?” Maar goed, de mensen willen toch wat kwaliteitsdrama en ‘u vraagt, wij draaien’, dus laat ik toch maar iets tikken. Ik houd me in, althans, zal dat proberen.

Kijk, we denken niet heel verschillend, we proeven dezelfde voze onverschilligheid, we zien dezelfde stamelende polder-Starmers, we worden allebei krankjorum van dit verweesde land waarin het gezag zich heeft teruggetrokken tot onder het maaiveld. Onze conclusie over of Kan Ye wel of nie kan verschilt alleen omdat ik de wereld bekijk en zie dat de Ideale niet bestaat. “In een ideale wereld kocht niemand kaartjes voor Kanye na zulke uitingen,” schreef je. Ik schat dat jij en ik, als we onverhoopt, en uiteraard langs democratische weg, want we zijn toch zeker geen barbaren, gezamenlijk de absolute macht zouden krijgen, het behoorlijk eens zouden worden over hoe de Ideale wereld zou moeten zijn.

Nee, we verschillen dus over wat je doet als de wereld niet Ideaal is.

Laat ik het er maar preventief ingooien, want voor je het weet vat de kwaadwillende lezer mijn antwoord aan je nog op als een pleidooi van een verbodsdrammer, en dat ben ik allerminst: ik snak in alles naar vrijheid. I know, dat klinkt als een cliché, maar ik meen het, want alleen in de vrije samenleving kan ik bestaan zoals ik ben. In geen enkele andere tijd zou ik hebben kunnen leven als atheïstische, homoseksuele man en vader van Joodse kinderen. Ik heb geen enkel belang bij het rücksichtslos inperken van vrijheden, want ik heb in die vrijheden mijn hele hebben en houwen geïnvesteerd.

Het liberalisme wordt echter vaak niet goed begrepen. Het liberalisme is de vrijheidsideologie waar mijn denken nog altijd het meest mee samenvalt, ondanks dat ik de op papier tot die stroming behorende partij verliet, de partij waarvan we de naam niet zullen noemen. Want, here’s the thing, vrijheid zonder verantwoordelijkheid is een lege huls. Verantwoordelijkheid is de stutpaal waarop de vrijheid rust. Valt die stutpaal om, dan valt vrijheid in duizend stukjes uiteen. Dus ik kan de brief aan jou zo lang maken als ik wil, maar in die ene gedachte ligt mijn hele bezwaar besloten.

Vrijheid rust op gedeelde verantwoordelijkheid en op een basaal gedeeld besef van goed en kwaad. Vallen die verantwoordelijkheid en dat besef weg, en ik vrees dat dit in deze tijd gebeurt, dan houden we de vrijheden nog wel even in stand, als lege hulzen, maar worden ze op z’n best betekenisloos. Op z’n slechtst worden het middelen om nihilisme en haat te injecteren in een samenleving. Als je van vrijheid houdt, zoals ik doe en jij ook, dan houd je niet alleen van die vrijheid als een heiligheid, maar houd je ook van die vrijheid zonder make-up, in de ochtend, naast je op bed, in slecht licht.

En over licht gesproken, wat je prachtig beschrijft in je brief: “in het licht van de vrijheid, en niet in het verbod tot spreken, vind je namelijk nog steeds het beste desinfecteermiddel”. Laat mensen maar zien wie ze zijn, zo lees ik je, dan oordeelt de samenleving na afloop zelf wel. Tate en Fuentes krabbelden terug, nadat zelfs hun eigen fanbase zich de tyfus was geschrokken. Ik vind dit een prachtig uitgangspunt, ik vind het Ideaal. Maar die zelfreiniging is geen vanzelfsprekendheid in deze tijd (als die het ooit al was).

Ik zag dat toen ik zaterdagavond voor GelreDome stond om namens het NIW verslag te doen van de demonstratie die daar plaatsvond. Nee, het concertpubliek was geen eenvormige meute Jodenhaters, daarin heb je gelijk, maar ik zag wel jongeren die en masse poseerden voor de banners van de demonstranten (waarop uitspraken van Ye stonden). Een rode banner met een hakenkruis was de populairste selfieachtergrond. De sfeer onder de twintigers (die de Canadese stand-upcomedian Daniel-Ryan Spaulding die ik gisteren interviewde “a bunch of pathetic losers” noemde) was lacherig. Nazisme als het nieuwe cool. Je schrijft dat het stadion vol muziekliefhebbers zou zitten en dat de kaartjes met hun vanafprijs van 175 euro “te duur voor het doorgewinterde Pallierapaille” zijn. Ik moest lachen om die zin. Maar de vraag is niet of alle toeschouwers Jodenhaters waren (al zaten er wel veel Israëlhaters tussen, lees gerust mijn verslag in het NIW), maar hoe ongeïnformeerd veel jongeren zijn (zeide de veertiger-boomer) en wat de komst van deze rapper normaliseert. Ik zeg je: het gevaar voor Joodse mensen in Buitenveldert neemt toe na al die streams, reels en foto’s, via algoritmes gedeeld op TikTok en Snapchat. Al die content wurmt zich een weg naar nog veel meer mensen die nooit een kaartje kochten. 175 euro houdt het Pallierapaille fysiek buiten de poort, maar deze optredens, deze shows, en de cultstatus van Kanye maakten dit tot een soort van sneeuwmachine midden in een lawine.

Een belangrijk scharnier in je betoog is dat iemands uitlatingen “pas binnen de Nederlandse landsgrenzen volgens de Nederlandse wet” moeten worden getoetst, en het andere heet bij jou veelal het stapelen van stenen “in de immer scheve muur van censuur”. Maar, hold your horses, mate, daarmee schets je een vals dilemma. En volgens mij voel je dat zelf, want je maakt er meteen een uitzondering op. Islamitische haatpredikers wil je namelijk wel op voorhand weren, schrijf je, omdat zij “per definitie subversieve ideeën” koesteren, en die “mag je wat mij betreft op voorhand weigeren”. Daar accepteer je precies het principe dat je een alinea eerder verwierp: dat je iemand op grond van zijn bekende denkbeelden voor de grens kunt tegenhouden. Je bent dus geen vrijheidsabsolutist. Je trekt een grens, net als ik, alleen leg jij hem iets verderop. Het enige wat ons scheidt is waar de grens ligt en dat maakt onze uitwisseling geen gebikkel tussen twee oppervlakkige moralisten maar een miniem meningsverschil tussen twee wegers. Over oppervlakkig moralisme valt slechts te preken en dat laten jij en ik als vrijheidslievende Brabantse cultuurkatholieken graag over aan de zelfbenoemde dominees, waarvan er in dit land al te veel rondlopen, nietwaar?

Het onderscheid dat je dan maakt, dat de prediker “met de missie om jodenhaat te prediken” komt en Kanye niet, is een gok over wat er in iemands hoofd omgaat. Je gunt jezelf bij de sjeik de luxe de intentie te kennen en bij Ye de luxe die niet te hoeven kennen. Ik zal niet alles herhalen wat de man heeft gezegd en geschreven en verkocht, maar toch één voorbeeld: als Ye in plaats van death con 3 te hebben uitgeroepen richting Joden, hetzelfde had gedaan richting een andere bevolkingsgroep, dan voel ik aan m’n eierstokken dat hij wel was geweerd. Verder verwijs ik naar het rapport van de NCTV, waarin de coördinator vaststelde dat bij meerdere uitlatingen van Ye sprake was van de verspreiding van een ideologisch gemotiveerd en extremistisch wereldbeeld, van haatzaaien en van het demoniseren van Joden. De NCTV concludeerde nergens dat een gevaar voor de openbare orde ontbrak. Het was de minister die er die conclusie aan ophing, op basis van een nauwe uitleg van het openbare ordebegrip, een begrip dat hij enkele dagen eerder in de Kamer, op 27 mei, nog wel ruimer interpreteerde toen hij sprak over aanzetten tot haat en het demoniseren van bevolkingsgroepen. Maar in zijn besluit om geen inreisverbod uit te vaardigen waren die woorden ineens afwezig.

Over David Icke (in 2022) hielden sommigen vol dat hij gebruikmaakte van zijn recht op politiek-ideologische uiting. Toch oordeelde de rechter dat Icke antisemitische denkbeelden verspreidde en daarmee de openbare orde bedreigde, omdat de verspreiding kon leiden tot sociale acceptatie van Jodenhaat. Het ideologische karakter is een verzwarende omstandigheid. Jouw redenering (en ik schat ook die van minister Van den Brink) is, even kort door de bocht: Ye zou minder gevaarlijk zijn omdat hij geen echte ideoloog is, omdat hij “maar een clown” is. Maar of Ye nu een overtuigd antisemiet is of een opportunist die Jodenhaat inzet om zijn muzikale irrelevantie wat op te krikken, voor de schade maakt het geen verschil.

Jij schrijft zelf dat die vergunning niet uit vrijheidsliefde is verleend, maar uit cynische onverschilligheid, “omdat Joden niet zo moeten zeiken”. Dat geloof ik gelijk, want onverschilligheid is volgens mijn wederhelft iets wat je veel ziet in Nederland. Maar jij houdt de uitkomst van het proces in stand, terwijl je erkent dat het door minachting werd gedreven. Ik zeg dat de onverschillige processen (je schreef onder mijn stuk ook over de softwarecode) onderdeel zijn van het probleem en dat de uitkomst in dit proces niet de Goede was.

Enfin, ik zanik door en de dingen die je over Vlaardingerbroek, Waters en Wilders schreef laat ik maar liggen, want ik volg je grotendeels. Bovendien is deze brief al lang genoeg en de menschen hebben al genoeg aan hun hoofd. Laat ik dan ten slotte nog een keer terugkeren naar de kern. Het weren van een man die opriep tot een dodelijke strijd tegen het Joodse volk (en tegen homo’s, but I digress) staat los van de vraag of je morgen bijvoorbeeld de Prinsenvlag verbiedt. Het gaat erom een criterium te formuleren in deze specifieke casus. Dit is wat het hellende vlak waarop we leven doet: de afwezigheid van een haarscherpe grens op één onderwerp is te snel een excuus om in het geheel maar geen grens te trekken. Maar als je de beschaving en de daaruit voortvloeiende vrijheden wilt behouden, trek je juist grenzen, en wel op heel precieze plaatsen. De enige reden dat het hier niet gebeurde was niet omdat minister Van den Brink de vvmu of artistieke vrijheid zo belangrijk vindt, maar omdat hij niet de moed had überhaupt een grens te trekken op een plaats waar Joden worden bedreigd. Computer says no.

Jij en ik scheppen er geen enkel genoegen in de vrijheid van meningsuiting preventief te muilkorven, we willen die juist beschermen, en daarom wil ik dat de mensen aan wie wij de zwaardmacht geven, doen wat ze beloofd hebben: werkelijk iets doen tegen de Jodenhaat die de pan uit rijst en niet alleen vrome woorden. Zonder beschaving en gedeelde verantwoordelijkheid ontaardt vrijheid in willekeur, wordt Jodenhaat een verdienmodel voor schatrijke muziekentrepreneurs. Ik vrees dat het openhouden van de grens geen daad van vrijheid is maar van overgave aan een systeem waarin allang onzichtbare MS-DOS-codes de uitkomst bepalen en waarvan de programmeurs zijn weggelopen.

A plague o’ both your houses, schreef ik, à la Mercutio, want mijn stuk waarop je reageerde ging niet alleen over Ye, maar over de cultuuroorlog en kampen van weerszijden in een gepolariseerde samenleving die elkaar niet motten en elkaar kapotmaken. Ik ben blij, Bart, dat jij en ik allebei in een eigen vrijzinnig huisje wonen en niet in de forten van de Montagues en Capulets logeren. We komen er samen wel uit. En bovendien is Ye alweer gevlogen, en is het fraai, zomers weder.

Hartelijke groet,

Broer Zeerover Remco

Gisteren verloor Joods Nederland een rechtszaak. Het CJO, de koepel van Joodse organisaties, was naar de voorzieningenrechter gestapt in een zaak tegen minister Van den Brink, die meende dat hij Ye de toegang tot Nederland niet kon ontzeggen. Ik zat in de zaal. De rechter stelde het CJO in het ongelijk. Ye, die inmiddels per privéjet in Nederland was aangekomen (de dag voor de rechtszaak, en toeval bestaat niet), mag zaterdag 6 en maandag 8 juni optreden in GelreDome. De man die dreigde met een dodelijke strijd tegen het Joodse volk, een man met miljoenen fans, staat op een podium in een stadion met tienduizenden. Er zal meer publiek aanwezig zijn bij zijn optredens dan dat er Joden zijn in Nederland.

Waar ik het meest over in de put zit is niet de uitspraak van de rechter, die een beperkt mandaat heeft. Nee, het is dat de kleinste minderheid in Nederland, de minderheid die het meest te kampen heeft met haat, zelf naar de rechter moest stappen, omdat de minister niet de moed had om te handelen binnen zijn brede mandaat. Bestuurlijk Nederland buigt, voor de duizendste keer, en dat had niet gehoeven als de minister het openbare orde-principe ruimer had geïnterpreteerd. Politici leiden niet, maar proberen bestuurlijke moed te vermijden en zoeken regels om niets te hoeven doen. Waarom laten we eigenlijk niet twintig rechters een regeringsploeg formeren, dacht ik. Want het enige wat er bijkans nog uit Den Haag komt, uit deze coalitie die is aangesteld door de gekozen volksvertegenwoordiging, is nauwe interpretaties van het recht en statements over wat allemaal niet kan. Geen bewindspersoon in Nederland zal ooit zeggen: fluit me maar terug rechter. Na mij de zondvloed. Leg maar een dwangsom op. Ik zal die niet betalen! Kom het koffiezetapparaat maar confisqueren, maar ik houd voet bij stuk, want ik ben verkozen om Nederland vooruit te helpen en burgers te beschermen, dus screw you all. Nee nee, dat zouden Belgische taferelen zijn.

Deze tijd in Nederland is er een van zwakke mannen en vrouwen. Dit is daarom een slechte tijd.

Alsof de dag nog niet emotioneel uitputtend genoeg was hoorde ik, nog in de rechtbank, dat er een opiniestuk was verschenen waarin draagmoederschap als kinderkoop wordt geframed. Ik ben jarenlang voorzitter geweest van Meer dan Gewenst, de organisatie in Nederland die zich inzet voor gezinnen en wensouders. Thuis heb ik twee kinderen met ogen, oren, handen en voeten. Met wensen en verlangens en dromen en angsten. Ik ken tientallen draagmoeders, eiceldonoren, de mensen die tot slachtoffer worden gemaakt in het opiniestuk. Ik ben in de klinieken geweest, heb gespecialiseerde juristen en Kamerleden tientallen keren gesproken over dit onderwerp. Het stuk klopt van geen kant, de auteur weet werkelijk niet waarover ze schrijft. Dit is woke rechts, identiteitspolitiek op steroïden.

Maar haar dehumanisering gaat erin als zoete koek in deze tijd. Wat me namelijk pijn deed is dat het stuk werd gedeeld door mensen die ik hoog heb zitten. Dat choqueerde me, het voelde persoonlijk. De ontmenselijking van mijn kinderen en van mij als papa, maar ook van de draagmoeders die ons wilden helpen, vrouwen die we op handen dragen en met wie we intensief contact houden, echt goede mensen, deed me even fysiek rillen. Hoe krijg je deze haat uit je pen zonder te weten hoe de vork werkelijk in de steel zit? Op basis van wat selectieve online bronnen reduceer je vrouwen, mannen en kinderen tot karikaturen.

De persoon die het opiniestuk schreef had me daags ervoor geappt met “zullen we weer eens koffie doen”. Ik vroeg me af waarom ze na lange tijd contact met me opnam. Haar zorgen over excessen in transgenderzorg deel ik. Maar dat was niet de reden voor haar appje. Ik weet nu dondersgoed waarom ze contact opnam: ze stond op het punt gezinnen als het mijne te stigmatiseren. Ze had geen behoefte aan het perspectief van iemand die veel weet over dit onderwerp. Ze had aan me gedacht omdat Rob Jetten kinderen wil kopen en Rob Jetten is een homoseksuele man en een D66’er en die zijn woke dus moest mijn nu schijnbaar ook al te woke (mwahaha…) gezin ook kapot.

Enfin, dit is persoonlijk, je merkt het. Maar terug naar de kern, want ik hoor lezers denken: wat hebben Kanye West en antisemitisme te maken met niet-hetero ouders en hun kinderen? Ogenschijnlijk niets, ik begrijp de vertwijfeling. Maar het wrange is dat één dynamiek ten grondslag ligt aan beide vormen van ontmenselijking: de cultuuroorlog, en de tribale kampen die zich vormen in die strijd. Aan de ene kant wordt een Joodse minderheid niet beschermd door een minister die zich verschuilt achter de kleinste letters van de wet, waarmee Jodenhaat, die toch al de spuigaten uitloopt, nog meer legitimiteit krijgt (bewijs: mijn DM’s en inbox). Aan de andere kant worden in het publieke debat ouders zoals ik weggezet als kopers van kinderen, omdat we niet passen in het beeld van wat een gezin hoort te zijn. Verschillende doelwitten, dezelfde logica.

We zijn verweesd. Politici beslissen niet meer, maar dekken zich in, laten een vacuüm ontstaan, en daarin gedijt een cultuurstrijd waarin meningen afhangen van het kamp waartoe iemand behoort. De technocratie zorgt dat deze cultuurstrijd plaats kan vinden. Niemand heeft nog gezag om ons, de verwende en verweesde kinderen van het land, tot de orde te roepen met “en nu is het godverdomme afgelopen!”. Een vriendin schreef me dat ze echt bang is dat we de ondergang van de liberale, democratische rechtstaat meemaken en vervallen tot tribale loyaliteit. Ik beaamde dat en schreef haar: “Ik denk dat het te laat is.”

Ik ben gisteren maar van Twitter afgegaan. Soms wordt het publieke debat zo persoonlijk dat je dreigt af te glijden in wanhoop en waanzin. En ik heb m’n kinderen extra geknuffeld vanochtend.

A plague o’ both your houses!

Onderaan dit stukje post ik mijn artikel over Forum voor Democratie, waarvoor ik sprak met politiek journalist Chris Aalberts. Het verscheen eerder in het NIW, het Nieuw Israëlietisch Weekblad, op 20 februari 2026, in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van maart. Het artikel was alleen te lezen voor betalende abonnees, maar ik post het vandaag hier voor niet-abonnees, in de nasleep van het debat in de Tweede Kamer gisteren over “Normaliseren van geweld in politiek en samenleving”.

(Hier dokken trouwens, stelletje krenten: hou je van , Frits Barend, Esther Voet, Bart Schut, , van mijn schrijven, of van Nausicaa Marbe, word dan NIW-abonnee!)

Het Kamerdebat gisteren liep namelijk uit op een groot jij-bak-circlejerkfestijn met verwijten over en weer over welke politieke bloedgroep nu de meest gewelddadige en racistische was. Woorden als omvolking en remigratie vielen, en dat zou niet mogen want... EXTREEMRECHTS!!! Driewerf zucht, I do not care, werkelijk.

De dag na het debat haal ik m’n schouders op. Waarover ging deze exercitie in wederzijdse bubble bashing nu echt? Ik weet het oprecht niet. Is er beleid gevormd, zijn er intenties geuit om wetgeving aan te scherpen? Nee, we zagen Kamerleden die zich gedroegen als een gemiddelde DPG-columnist, fulminerend over woorden die multi-interpretabel zijn als waren die woorden dolksteken van hedendaagse nazi’s. Relnichten die tijdens een pool party op Mykonos bakkeleien over wie er met Yannis en Georgios in de jacuzzi mag zijn er niks bij, wat een zootje drama queens in die brutalistische bunker in Den Haag weer (en dan te bedenken dat ik maar nipt aan zo’n blauw stoeltje ben ontsnapt).

Eén interruptie zorgde er echter voor dat het bloed uit m’n gezicht wegtrok. Mona Keijzer stelde een vraag aan Lidewij de Vos: “Vindt mevrouw De Vos dat Nederland voor de blanke Nederlander is?” De Vos weigerde een antwoord te geven.

Hier de tweet (met video van het moment) van die andermaal bewees: “One man’s wandelende hakenkruis, is another man’s controlled opposition, is any sane man’s Roosendaalse gezonde verstand.”

Anyhow, omwille van die uitwisseling tussen Keijzer en De Vos post ik nu dit artikel uit februari. Omdat je na al die bijdragen en interrupties waar wolf geroepen werd, maar er geen wolf bleek te zijn, bijna in slaap zou dommelen op het moment dat er wel een potentiële wolf achter het katheder opstaat.

Bij deze: Wolf!

“Nederlanders worden pas wakker als hún monumenten worden beklad en komen pas in actie als hún eer ineens groots wordt aangetast,” zegt een vrouw hier tijdens een samenkomst van Nederlandse Joden, Israëli’s en Iraniërs. Kanaries in de kolenmijn zijn we, zittend aan een vergadertafel op een bedrijvenpark in Amsterdam.

We wensen het hún niet toe. Want we weten hoe dat is: onze eer is al lang aangetast. Wij moeten nu al de gracht in worden gegooid, zijn nu al niet welkom op concertpodia en op campussen. Wij moeten nu al aanhoren hoe de oorlog met Iran niet mag van het internationale recht en van seniele, arrogante podcasters, activistische roeptoeters met een columnpje en rood-aangelopen talkshowtafeldeskundigen. En dat terwijl tienduizenden moedige demonstranten op de straten van het trotse Iran worden neergemaaid. Weggevaagd, in opdracht van de ayatollahs en hun baardennetwerk die het trotse land bezetten sinds de revolutie. Dezelfde tulbanden die een kernbom zouden mogen ontwikkelen om de machtsbalans in de zandbak te behouden, aldus de expert van dienst bij de NPO of RTL vanavond.

Wij horen al tweeënhalf jaar nadat onze dansende jongens en meisjes, de mooiste, liefste en levendigste jongens en meisjes, in de Negev-woestijn werden verkracht, ontvoerd en afgeslacht, dat wij, wij die van ze hielden, nu de ergste misdaad plegen die er is, genocide. Of dat wij die genocide goedpraten, die genocide die is bevestigd in de postmoderne echokamer van met elkaar inwisselbare ngo’s. We horen steeds vaker nu dat het enige land waar onze broers en zussen de meerderheid vormen niet had moeten bestaan. Weer een trede hoger op de geplande escalatieladder, zoals verwacht. Daar doet geen staakt-het-vuren iets aan af. Eigenlijk bedoelen de roepers (die soms welhaast beschaafd lijken als ze rustig spreken voor een camera) dat wij niet mogen bestaan, maar sommigen realiseren zich niet dat dat de diepere bedoeling is onder hun demonisering, die ze ook maar algoritmisch is toegespeeld door mensen die zij niet kennen.

Trots zijn we, maar ook wanhopig. We willen iets doen, want we wonen hier, zijn onderdeel van, en houden van Nederland. Wij zijn hún. Wij zijn ook Nederlanders. We moeten iets doen, maar wat? Iets doen om de stroom aan domheid, de leugens, de stroom aan inktzwarte frames doordrenkt van islamogauche-paradepaardjes te stoppen. In de media, in de politiek, op podia, op straten. We willen iets doen om Nederlanders wakker te schudden. Maar wat kunnen we doen? Ons vastketenen aan het spoor, een campus bezetten. Nee, we zijn geen copycats. We zijn activistenmaagden, de meesten onder ons, dus we denken na.

Sommigen van de mensen hier kwamen hier om islamisme en terrorisme te ontvluchten, maar ze zijn bang hier weer vandaan te moeten vluchten nu de samenleving zich hier ontrafelt. Kanaries in de kolenmijn noemen we onszelf. Cassandra’s zijn we, denk ik bij mezelf. Just my luck!

Iedereen hier vraagt zich af wanneer Nederlanders het ook zullen zien. Hoe de sociale samenhang is losgeweekt, hoe morele verwarring regeert. Hoe we duister gedachtegoed importeren. Wekelijks komen er honderden asielzoekers het land binnen, velen met onbekende nationaliteit. Screening van de instromers loopt jaren achter. Zullen Nederlanders, onze buren en vrienden, ooit opstaan? Zullen ze het zien? Of is het dan te laat? Is het nu al te laat? “Eerst de zaterdagsmensen, dan de zondagsmensen. En dan alle anderen,” iemand werpt dat citaat (van wie eigenlijk?) op tafel. Wordt het toch nog gezellig, hm.

Zullen we een demonstratie organiseren, bedenken we? Een event, een ludieke actie? We zijn immers trots, wij zijn het slachtofferschap ontstegen, we hebben niks meer te verbergen.

Maar zullen ze komen, de niet-Joodse, niet-Iraanse Nederlanders? De mensen uit Urk zullen komen. Die mensen zijn wel wat tegenwind gewend. Die zullen naast ons staan. Zoals ze altijd doen. Net als de christenen uit Barneveld en elders op wie de BOOS-man van BNNVARA zijn pijlen richt, geholpen door het ND. Op die mensen kunnen we nu bouwen. Die zijn ook trots.

Maar komen ook mijn oude vrienden, spookt het door mijn hoofd? Mensen die zeggen te geven om minderheden? Om homorechten, feminisme, emancipatie? Die leven voor vrijheid en in alles tegen religieuze dwang zijn.

Waar zijn zij? Ik heb ze tweeënhalf jaar lang amper gesproken. Ze bellen niet. “Volgens mij was jij vroeger best een progressieve jongen,” merkte iemand van de GeenStijl-redactie op toen ik in hun podcast aanschoof.

Ja, een progressieve jongen. Ik ben dat nog steeds. Maar hoe kan ik mijn oude vrienden ervan overtuigen te komen?

Ik denk dat ze nooit zullen komen. Ik denk dat hún bubbel als laatste barst.

Sharon Dijksma had een zware week, zegt ze zelf bij RTV Utrecht, en ik wil haar best geloven. Samen met wethouder Linda Voortman had ze een paar dagen voor het interview een krans gelegd bij een Nakba-herdenking, waarbij de 4 mei-kransen voor gevallen verzetsstrijders achter het Verzetsmonument werden “weggekwakt” om plaats te maken. De kranslegging leidde tot verontwaardiging bij onder meer Centraal Joods Overleg, dat een statement uitstuurde, en de Vereniging Kinderen van Verzetsdeelnemers. Beide organisaties reageerden in de Telegraaf.

Maar als je een zware week hebt als bestuurder dan is dat geen vrijbrief om moeilijke vragen niet te hoeven beantwoorden. Van een burgemeester mag meer verwacht worden dan van mijn 14-jarige die, toen ik hem vanochtend wakker maakte, kermde dat hij zich misselijk voelde en vroeg hem ziek te melden terwijl hij alvast naar zijn telefoon greep om Snapchat te openen (telefoon in mijn bezit nu, 14-jarige op school).

Dijksma communiceert heel anders dan Femke Halsema, die weliswaar ook stilstond bij de Nakba op haar instagram, maar zelf niet fysiek aanwezig was op de herdenking in haar stad (die plaatshad in de Domenicuskerk en waar loco Zita Pels wel was). Bij Halsema is de standaard-tactiek tegen kritiek om fel te reageren, op gepikeerde toon. De Amsterdamse burgemeester wimpelt het liefst kritiek af door in de tegenaanval te gaan en critici verwijten terug te werpen. Dat doet ze bij kleine minderheden zoals de Mokumse Joden, door die weg te zetten als opruiend en hypocriet, maar dan via privé-appjes of brieven die die minderheden niet publiceren omdat ze haar nog nodig zullen hebben. Halsema kan zich haar verontwaardigde toon na kritiek ook politiek uitstekend permitteren, gezien de samenstelling van de Amsterdamse raad, waar linkse partijen een meerderheid hebben waarmee Kim Jong Un zelfs niet ontevreden zou zijn.

Dijksma’s communicatiestijl is anders. Allereerst spreekt ze, hoewel inmiddels een vijftiger, op een haast meisjesachtige maar trage manier. Ze heeft ook een toegankelijke, empathische blik, en zegt af en toe dingen als “dit was gewoon een foutje” (let op het verkleinwoord, à la Rutte). Zo haalt ze op behendige wijze de vaart uit het interview.

Nakba

Dijksma ging naar de Nakba-herdenking op het Domplein, zegt ze, niet om een politiek statement te maken maar om de Palestijnse gemeenschap in Utrecht te steunen. Nou zeg, dat is nog eens een nobel motief. Hier even een video van het moment.

Het probleem is alleen dat de herdenking werd georganiseerd bij het verzetsmonument waar anderhalve week eerder, op 4 mei, kransen waren gelegd voor de verzetshelden die het monument verbeeldt. En de herdenking werd georganiseerd door dezelfde club die vorig jaar de Utrechtse raadsvergadering bestormde. Dijksma moest bij die verstoring onder begeleiding van beveiligers naar haar auto worden gebracht. Van strafrechtelijke vervolging kwam het niet, hoewel verstoringen van raadsvergaderingen onder het Wetboek van Strafrecht vervolgbaar zijn. Utrecht4Palestine, verantwoordelijk voor die verstoring, had bij monde van woordvoerder Medhat Alamawi geen spijt.

En nu, enkele maanden later, legt Dijksma met Voortman namens het voltallige college van B&W een bloemstuk neer ter nagedachtenis aan de Nakba bij een bijeenkomst die diezelfde organisatie mee op touw zette, voor een “Free Palestine”-placard, bij het monument voor het Utrechtse verzet tegen de nazi-bezetting. Dezelfde organisatie staat ook in verband met recente spoorwegbezettingen. Mehdat van Utrecht4Palestine wil inmiddels niet meer met zijn achternaam in de krant.

De organisatoren zetten na de kritiek de slachtoffermodus op volle sterkte door het volgende bericht te plaatsen op sociale media:

De interviewer van RTV Utrecht vraagt er allemaal niet naar en Dijksma zelf brengt het uiteraard niet ter sprake. Goed, ik ben mild gestemd na mijn tweede cappuccino, dus laat ik er een understatement ingooien: beetje een gemiste kans dit interview, mensen van RTV Utrecht.

Twee vragen, één antwoord

De interviewer stelt ook nog twee vragen in een klap. Hij vraagt 1) naar de achter het monument weggegooide 4 mei-kransen en 2) naar de Free Palestine-uiting op het verzetsmonument, waaronder Dijksma en Voortman, de wethouder, hun krans legden.

Het zijn twee aparte vragen in dezelfde zin, en hij verbindt ze vervolgens als volgt: “Dat zijn toch ook politieke zaken waarvan je denkt, wat moet je daar als burgemeester niet ver van blijven?” Hell yeah, dacht ik.

Dijksma antwoordt uitsluitend over de kransen en doet dit uitgebreid, met meelevende blik. Ze zegt dat ze er zelf boos van wordt (maar kijkt niet boos). Er wordt onderzocht hoe het kon en het mag niet meer gebeuren. Wij, de kijkers, zijn gerustgesteld nu, alles klopt, het klinkt goed. Maarreh… Hé, wacht eens even… Over de ‘Free Palestine’-vlag zei ze niets. Merkt de interviewer het niet, of laat hij het gaan? De vraag blijft hoe dan ook onbeantwoord terwijl Dijksma verder praat over hoe zorgvuldig ze altijd is met kransen.

Ik heb weleens communicatietraining gevolgd en dit is echt een klassieker, en heel basic: als geïnterviewde neem je de makkelijke helft van een dubbele vraag, je beantwoordt die grondig en zo menselijk mogelijk (‘span gewoon je bilspieren aan terwijl je je tekst zegt,’ was een tip die ik op school bij toneellessen meekreeg als de betekenisvolle blik die de regisseur van me verwachtte even niet lukte). Maar goed, dan heb je dus vermeden een deel van de vraag te beantwoorden, maar met enig geluk zit je tegenover een starstruck-interviewer, of een met weinig ervaring, en die vergeet dat er nog een tweede helft van de vraag was. Hoe dan ook, het resultaat is dat de meest politiek beladen vraag van het interview onbeantwoord bleef: of de “Free Palestine”-uiting op het monument waarvoor de krans werd gelegd de positie van het Utrechtse college reflecteerde. Een vraag die het CJO, als koepel van Joodse organisaties, Dijksma uitdrukkelijk had gevraagd publiek te beantwoorden.

De leugen van de twee polen in een gepolariseerde samenleving

Maar het meest veelzeggende aan Dijksma’s optreden is niet wat ze zegt over de stickers en placards op het verzetsmonument, of over de organisatoren. Het is de manier waarop ze de hele kwestie herformuleert als een probleem van polarisatie.

“Je kan het ook nooit goed doen,” zegt ze (trouwens ook iets wat mijn 14-jarige had kunnen zeggen). “Aan de ene kant de Palestijnse gemeenschap, aan de andere kant de Joodse Utrechters, en ik wil er voor beiden zijn.” Dat klinkt als wijsheid van een burgermoeder die iedereen wil vasthouden, maar het is een communicatietruc, een frame. Ik vind het zelfs het meest kwalijke frame dat, als het gaat over de Joodse gemeenschap, de afgelopen tweeëneenhalf jaar steeds vaker het publieke debat wordt ingeslingerd. En niet alleen door Dijksma, het is schering en inslag, want het doet bewindspersonen, bestuurders, politici zo menselijk lijken. Je hebt Joodse Nederlanders en Palestijnse Nederlanders dus enerzijds, anderzijds…

Het punt is: polarisatie veronderstelt twee polen, twee kanten die elkaar in evenwicht houden. En in dat model wordt elke inhoudelijke, feitelijke kritiek van de Joodse gemeenschap automatisch herduid als tribaal sentiment vanaf een van twee extreme punten. De pijn van Joden is maar één kant van het verhaal, maar de andere kant heeft ook pijn. Burgemeesters staan hiertussen, als brug. Als redelijke middenpartij, arbiter haast.

What a travesty

Maar de Nakba-herdenking en kritiek erop is geen zaak van sentiment van een van twee gelijkwaardige kanten. De Nakba is een historisch frame dat tijdens de herdenking als vaststaand werd gepresenteerd. Vervolgens wordt dat frame klakkeloos overgenomen door journalisten, zelfs het NOS-journaal. En ook de interviewer van RTV Utrecht begon zo zijn vragen, door de Nakba als de verdrijving van Palestijnen weg te zetten, en door Dijksma werd dit frame wederom zonder enige correctie geaccepteerd. De Nakba, zo luidde de framende definitie in het gesprek, is “de dag dat bij de stichting van de staat Israël honderdduizenden Palestijnen werden verdreven.” Oké, dan weten we dat als publiek. Wat zielig voor die Palestijnen. Wat goed dat een burgemeester daar aandacht voor heeft.

Maar, neen! What a travesty, zouden ze in Engeland zeggen. Want als je het hebt over de Nakba dan moet je het hebben over de gehele context. Dan heb je het over het VN-verdelingsplan met een Joodse en een Arabische staat dat de Arabieren en de Arabische staten verwierpen. Dan moet je het hebben over het feit dat de Joden in het Mandaatgebied het wel accepteerden. Als je het hebt over de Nakba dien je te vermelden dat dat embryonale Joodse staatje vervolgens werd aangevallen door omringende Arabische landen die het wilden vernietigen. Als je spreekt over Nakba in de context van Arabische vluchtelingen uit dorpen en steden in het Mandaatgebied, dan dien je ook melding te maken van de meer dan 850.000 Joden die in de jaren daarna werden verdreven uit Irak, Egypte, Jemen, Libië, Marokko, Tunesië, Syrië en Algerije.

Historici als Benny Morris, die zeker niet bekendstaat als Israël-apologeet en die uitgebreider dan wie ook onderzoek deed naar de Palestijnse vluchtelingenstroom van 1948, hebben deze context gedocumenteerd. Maar die context, zoals ook weergegeven in de Telegraaf vorige week, past niet in een herdenking. Want die herdenking is bedoeld als ideologisch instrument: om het Joodse zelfbeschikkingsrecht verdacht te maken.

De rekening

Dijksma hoeft er allemaal niet op te reflecteren van de interviewer, en maar goed ook dachten de woordvoerders in de coulissen, want dat zou de brugfunctie van Sharon tussen twee polen compliceren. Het resultaat van de door dezelfde woordvoerders bedachte polarisatieframing is structureel schadelijk en dat reken ik bestuurders als Dijksma aan. De Joodse gemeenschap die zegt “dit klopt historisch niet” wordt behandeld alsof ze zegt “wij voelen ons ook gekwetst.” Maar dit zijn geen twee gelijkwaardige uitspraken vanaf gelijkwaardige polen. Een feitelijke correctie van de geschiedenis door de Joodse gemeenschap is van een andere orde dan het emotioneel appèl van Palestijnse Utrechters aan de burgemeester om een krans te leggen. Dat emotionele appèl was namelijk gebaseerd op onjuiste weergave van gebeurtenissen in het mandaatgebied 78 jaar geleden.

Maar voor Dijksma’s positionering is het noodzakelijk dat de polen uitwisselbaar zijn. En zo wordt valide inhoudelijke kritiek onschadelijk gemaakt. Bij RTV Utrecht vragen ze er niet meer naar. Joden zijn gewoon een pool. Palestijnse Utrechters zijn een pool. Beide groepen bestaan uit gevoelsmensen. De burgermoeder staat tussen hen in, is er voor iedereen, met een krans en serieuze blik.

Ik gun Sharon Dijksma een betere week. Maar ik gun vooral Nederland een toekomst met bestuurders die zich laten leiden door feiten en bewoners niet wegzetten als polariserend als ze die feiten benadrukken.

PS: Denk nog even goed na mevrouw Dijksma over het feitelijk beantwoorden van de vragen van JA21 en Utrecht Solidair de Utrechtse raad, dus zonder leugens over polariserende Joden.

Lees dat stuk. Maar eerst mijn reflectie op de tweet van Reza Pahlavi en de reacties daarop van de Iraans-Zweedse Bahar Akhavan en de Iraans-Duitse journaliste Golineh Atai.

Het begon allemaal met het bezoek van de Iraanse “zoon van de shah” Reza Pahlavi aan Berlijn en Stockholm. Hij postte een video waarin hij Europese media en Europese politici aanklaagde voor hun morele mist. Ik voeg de video van Pahlavi en de tweets van Bahar en Golineh toe:

Mijn reflectie

Deze uitwisseling beschrijft precies dat waar ik me sinds 2,5 jaar bewust van ben geworden. De positie ten opzichte van Iran van linkse Europeanen is een logische voortzetting van hun posities over Israël en de Palestijnen.

Het Midden-Oosten is het perfecte projectiescherm voor westerse activisten. Als hedendaagse intersectionele kruisvaarders kunnen ze met hun strijd voor die arme zielen daaro scoren in een onderlinge thuiswedstrijd tegen het eigen “kwade Westen.”

Dit is ook het mechanisme achter antizionisme. Niet Palestijnen staan daarin centraal, laat staan Israël, nee, de westerse activist zelf staat centraal. Israël is niet Israël, maar een dependance van het westerse kwaad waartegenover de activist zichzelf als rechtvaardig kan positioneren. Hamas, Hezbollah, ze hoeven niet benoemd te worden en niet gekend te zijn. Het Iraanse regime hoeft niet benoemd te worden of bevochten. Dat zou niet passen in het zelfverheerlijkende sjabloon. Het zelfbeeld zou aan diggelen gaan.

Exotische slachtoffers zijn slechts nuttig als ze de activist kunnen voorzien van een hogere morele kredietscore, een hogere plek op de apenrots van de zelfkastijding. Voor geëmancipeerde mensen uit dat verre, vreemde land die vrijheid willen heeft dit type westerse activist geen tijd. Want zij kunnen niet betutteld worden.

Het is vrijdagmiddag en ik heb de stemmingen in de Tweede Kamer gisteren laten bezinken. Vanavond begint de Shabbat en hoewel ik geen Shabbat observeer, rem ik op vrijdagmiddagen altijd af. Dat deed ik toen ik in Israël woonde en dat doe ik nog steeds. Het is een ritme dat ik nooit ben kwijtgeraakt.

Vanmiddag moest ik denken aan die gevleugelde zin van Lucebert. Kondigde die iets aan, een manier van denken die decennia later zou uitgroeien tot een moreel systeem? Je zou het een proto-postmoderne dichtregel kunnen noemen. Het postmodernisme maakte gretig gebruik van de gedachte die er onder schuilde: slachtofferfetisjisme. Macht werd de oerzonde en wie zich verdedigt en macht verwerft, betaalt daarvoor een prijs in morele status. Onmacht is geen toestand meer die je overkomt door externe omstandigheden, maar een brevet van je reinheid, je onschuld, waarmee je moet en zal dwepen

Zo viel ook slimme Sovjet-propaganda in vruchtbare aarde en schoot het antizionisme wortel. Het antizionisme waarmee we inmiddels al tweeënhalf jaar lang worden doodgegooid op straat, online, in de DPG-kranten, op de NOS en in Den Haag.

Een volk dat millennia werd getergd heeft een staat gebouwd, een leger opgericht, het wil leven en overleven. En daarom kan dit volk geen slachtofferschap meer claimen. Het slachtofferschap moest Joden worden ontnomen op het moment dat ze hun vuist ophieven ter zelfbeschikking en zelfbescherming. Wat eraan voorafging doet er niet meer toe. Sterker: eerder slachtofferschap wordt ze verweten (“heb je ze weer met hun jankverhalen”). Huidig slachtofferschap ook (“de Joden hebben het er zelf naar gemaakt”). Waarom Israël die vuist moet heffen na raketregens en pogroms is secundair. Wie zich verdedigt, wordt dader, onherroepelijk. En daders, tja, dat zijn altijd de fascisten, want dat hebben we op school geleerd.

Dat gisteren in de Kamer de woke rechtse mafklappers van FvD, RijkLinks, het CDA en D66 het over weinig eens waren behalve over het daderschap van één land dat zichzelf verdedigt, maakt zichtbaar wat decennia van slachtofferfetisj hebben aangericht.​​​​​​​​​​​​​​​​ De antifascist eet zijn eigen staart.

We spraken over een mix van persoonlijke en politieke onderwerpen: mijn tijd bij de VVD (en mijn vertrek), mijn leven in Israël, terugkeer naar Nederland, en frustratie over hoe er hier wordt gekeken naar het Midden-Oosten en het Joodse leven. En waarom mijn gezin ervoor kiest om Amsterdam deze zomer te verlaten.

Luister de aflevering hier: Te gast bij de GeenStijl-podcast

De lucht betrekt, de wind steekt op,
de zee wordt zwart en zwaar.
Vasalis

Puin

De woningcrisis duurt hier al langer dan een gemiddeld huwelijk. Het onderwijs zakt weg in internationale vergelijkingen. Wie kent de Grote Drie nog? Wie kan er nog gedichten uit het hoofd reciteren? Defensie was decennia een pief-paf-poef-grap die niemand inmiddels meer grappig vindt: de oorlog in Oekraïne maakte duidelijk dat vrede iets is waarvoor je sterk moet zijn, geen natuurlijke uitkomst van een tandenloos verbond van vergadertijgers, geen talkshowbabbel over internationaal recht. Door dit alles heen groeit bij steeds meer Nederlanders steeds meer dat gevoel dat dit niet meer hun thuis is. Dat de politiek, het bestuur, de instituties draaien op hun eigen logica, als voortdenderende locomotieven zonder machinist (loco zonder motief).

Genocidalen bescherm ons!

Wat er deze week gebeurde bij het Internationaal Gerechtshof is exemplarisch. Nederland diende een interventie in bij de zaak die Zuid-Afrika tegen Israël heeft aangespannen, zogenaamd een juridisch-technische bijdrage over de interpretatie van het Genocideverdrag. Toen de interventie vorig jaar werd aangekondigd, schreef een senior lid van de VVD-fractie me dat Nederland “geen partij zou worden, dat het puur zou gaan om verdragsinterpretatie”. Tot zover stemt de interventie van woensdag overeen. Maar datzelfde fractielid verzekerde me ook dat de interventie “ons in staat zou stellen context te bieden die anders wellicht ontbreekt, zoals het genocidale handvest van Hamas en het recht van Israël op zelfverdediging”. Lees nu wat er daadwerkelijk is ingediend. Van Hamas geen woord en van zelfverdediging geen spoor. In plaats daarvan betoogt Nederland dat het begrip genocide ruim moet worden uitgelegd, dat indirect bewijs moet volstaan, dat gedwongen verplaatsing kan neerkomen op genocide. Het is geen juridische analyse, het is een adhesiebetuiging aan Zuid-Afrika verpakt in voetnoten.

En dan het toppunt: datzelfde kabinet dat bondgenoot Israël bij het Gerechtshof te grazen neemt, klopt tegelijk bij datzelfde Israël aan voor samenwerking aan een Europees raketschild, na een Kamermotie die door een grote meerderheid werd aangenomen (de VVD was een de fracties die voorstemden, de CDA66-tandem stemde tegen). “Help ons onszelf beschermen,” bedelt Den Haag aan Jeruzalem, om het vervolgens juridisch eenvoudiger te maken om dat land genocide in de schoenen te schuiven. Wat klopt er niet in de koppies van de coalitie? Alleen een gedeformeerd aparatchikbrein kan dit rijmen.

Domweg gelukkig, in de Dapperstraat.
J.C. Bloem

Je kunt denken dat een enkele zwaluw nog geen zomer maakt, maar dat is larie. De bewijzen stapelen zich al ruim twintig jaar op. De politieke representatie rammelt aan alle kanten. De PVV biedt woede zonder oplossingen. De linkse kakkers van GroenLinks (de PvdA is dood) bieden internationale solidariteit en morele willekeur en steken een middelvinger op richting mensen die ze nooit ontmoeten, want die wonen buiten de binnensteden. Het CDA is laf, een late nawee van Angela Merkel, waar Friedrich Merz niet dood gevonden zou willen worden. D66 is van democratische vernieuwer en luis in de pels inmiddels het establishment (the many rollen en bijrollen van Rianne Letschert, anyone?). De VVD moest en zou verantwoordelijkheid nemen, weet je wel, dus ondanks de belofte aan kiezers op een centrumrechts kabinet stapte het in een bootje met de onzalige deugknikkers van D66 en hun ooit gristelijke tweelingbroer het CDA. De partij die zou moeten staan voor de vrijheid, het vleesgeworden ethos van wat Nederland ten diepste is, heeft de afgelopen vijftien jaar een gigantisch blok laten ontstaan ter rechterzijde dat het zelf had moeten representeren. Dit kabinet is de laatste poging van de gevestigde partijen om de status quo te behouden. Het faalt.

Blowen in Tel Aviv

Kijk nu naar Israël, en nee, niet het Israël van de DPG-krantenkoppen en de Haagse requisitoirs, het werkelijke land. Ik woonde er elf jaar. Ik weet hoe retewarm het is als je vijf keer per week in augustus van Jaffa naar Ramat HaChayal moet fietsen voor je baan bij die startup, ik weet hoe het klinkt op vrijdagmiddag als het hele land naar huis gaat en de didgeridoos tevoorschijn komen op het strand bij het oude Dolfinarium waar jongens en meisjes blowend zingen, lachen en drinken. Het is een land van tien miljoen mensen die per hoofd meer kinderen krijgen dan in welk ander westers land, een land dat bereid is te vechten en te sterven voor zijn bestaan, waarvan de luchtmachtcommandant bij de aanval op Iran niet vanachter een bureau toekeek maar meevloog in de cockpit. Het is een land dat structureel in de top van de gelukkigste landen scoort terwijl het om de paar jaar een oorlog voert. Het is het land waar ik in december mijn lieve schoonmoeder Amalia voor het laatst knuffelde in het ziekenhuis, Amalia die altijd lachte en voor iedereen bergen eten maakte iedere sjabbat. Met wie ik danste, samen met haar zussen en alle kinderen en kleinkinderen, iedere rosj hasjana bij het Meer van Galilea. Gelukkige mensen, trotse mensen in een samenleving die weet wat ze is en waarom ze er is.

Dat is geen propaganda en geen nostalgie. Ik wil hetzelfde voor mijn geboorteland, Nederland, waar ik nu weer woon. Ik ben niet eens Joods, ik ben “aangejiddeld” zoals mijn vriend Pieter dat ooit noemde. Maar ik ben verliefd op het Israëlische volk omdat het weet waar het vandaan komt en weigert het verleden te laten bepalen hoe de toekomst eruitziet.

Mogen naties nog bestaan?

Alana Newhouse schreef onlangs in Tablet Magazine een essay dat me aan het denken zette. Haar stelling, kort samengevat: het geruzie over Israël is eigenlijk een verkapt debat over de vraag of volkeren, culturen, naties nog mogen bestaan als iets eigens, of dat we allemaal inwisselbare eenheden worden in een grenzeloze digitale markt. En dat het zionisme, als je het ontdoet van het specifiek Joodse, een houding is die overal bruikbaar is: weten waar je vandaan komt, weigeren daarin vast te zitten, en vanuit die bodem iets nieuws bouwen. Koppigheid plus verbeelding, met beide voeten in de modder en je hoofd in de wolken. Die eigengereidheid, dat hardnekkige pragmatisme, de moed om te dromen, dat is wat ik bedoel als ik zeg dat het zionisme een houding is die je kunt overnemen. Niet het Joodse verhaal, maar de methode. En precies die methode is wat Nederland kwijt is.

Denkend aan Holland
zie ik brede rivieren
traag door oneindig
laagland gaan
Hendrik Marsman

De Nederlandse samenleving heeft een cultureel-maatschappelijke voorhoede die de nationale identiteit zo grondig heeft uitgehold dat veel burgers niet meer begrijpen wie ze nog mogen zijn. De Nederlandse versie van het postnationalisme is misschien wel de meest geslaagde ter wereld gebleken, juist omdat het zo goed past bij ons zelfbeeld. Wij waren immers al kosmopolitisch, we waren al tolerant, al open. De stap naar woke-excess is logisch in een aangeharkt land waar arbeiders al decennia geleden de vruchten hadden geplukt van het sociaaldemocratische verheffingsideaal. Het poldermodel werd een levenshouding: alles is bespreekbaar, alles is onderhandelbaar, en als je maar lang genoeg praat verdwijnt elk conflict vanzelf. Dat dit niet werkt wanneer je gesprekspartners fundamenteel andere uitgangspunten hebben, zoals we sinds Bolkestein, Fortuyn en Paul Scheffers multiculturele drama in NRC weten, wordt als ongemakkelijke waarheid verdoezeld, want het idee in stand houden is belangrijker dan de werkelijkheid te erkennen. Als je een idee belangrijker acht dan de mens en de realiteit (denk aan het College van B&W in Amsterdam dat het falende buurtproject Stek Oost jarenlang in stand hield terwijl bewoners schreeuwden om hulp), dan raken nog meer burgers afgestompt. En elke keer opnieuw is de kakelende RijkLinkse klasse verbaasd over al dat ressentiment.

Im tirtsoe, ein zo agada. Als je het wilt, is het geen sprookje.

Tweeduizend jaar droomden Joden van terugkeer zonder dat het lukte. En toen stond er een handvol mannen en vrouwen op die zeiden: nu wel. Zonder middelen, zonder imperium, met alleen hun onverzettelijkheid en hun verbeelding. Wat daaruit groeide was zo buitenproportioneel dat het logisch is dat mensen complottheorieën bedenken om het te verklaren. Maar er was geen complot, er was een droom en de wil om hem waar te maken. Im tirtsoe, ein zo agada. Als je het wilt, is het geen sprookje. Dat is Herzl, en het is geen toeval dat het twee delen heeft: de wil, maar ook het sprookje. Je hebt ze allebei nodig. Nederland heeft dat in zich. We hebben dit land gemaakt, centimeter voor centimeter, tegen de natuur in. We hebben een handelsimperium gebouwd vanuit een moerasdelta. We hebben een traditie van intellectuele en religieuze vrijheid die teruggaat tot de Republiek. We zijn direct, we zijn eigenwijs, we doen wat we willen. Niet lullen maar poetsen, dat was het ooit. Het kan het weer zijn, als we het willen. In een wereld waarin een klein team van gemotiveerde mensen meer kan bereiken dan een logge bureaucratie, waarin kunstmatige intelligentie en genetica alles herstructureren, is nationale identiteit geen museumstuk maar noodzakelijk om te overleven. In Israël snappen ze dat. Met tien miljoen inwoners heeft het een techsector waar heel Europa samen niet aan kan tippen. Het is een klein land met een sterke cultuur, daarom.

Maar dan moet je wel durven. Durven zeggen dat dit land het waard is, niet omdat het perfect is maar omdat het van ons is. Durven erkennen dat een samenleving die nergens voor staat nergens tegen bestand is. Want wat had Nederland gedaan na 7 oktober? Hadden we niets gedaan? Denk je dat echt? Dan zijn we onze vrijheid niet waard, dan verdienen we het om met huid en haar opgevreten te worden door de meest barbaarse antiwesterse theocraten. Dan zijn we de lafbekken. Je kunt niet om bescherming bedelen bij een volk dat je tegelijk de ergste misdaad van het internationale recht in de schoenen probeert te schuiven.

Dat Koninkrijk van U, weet U wel, wordt dat nog wat?
Gerard Reve

Wat Nederland nodig heeft is een toekomst die groeit uit wie we zijn, en daarvoor zijn nieuwe partijen nodig, nieuwe ideeën, een mateloze vernieuwingsdrift en startupmentaliteit. Die eigenheid is geen etniciteit, geen bloed, het is een gedeelde geschiedenis van dijken bouwen en water keren, van met weinig veel maken, van de wereld opzoeken en toch thuiskomen. Nutz gezunterheit, zeggen ze, om maar weer eens het Jiddisch in te zetten. Gebruik het in goede gezondheid. Het zionisme als houding, als de weigering om je eigen ondergang als onvermijdelijk te accepteren, staat voor iedereen klaar die de moed heeft het op te pakken. Zelfs voor betweterige Nederlanders.

John Keats schreef in 1819, aan het einde van zijn Ode on a Grecian Urn: “Beauty is truth, truth beauty, that is all ye know on earth, and all ye need to know.”

Ik las het gedicht voor het eerst zo’n twintig jaar geleden in een tochtig klaslokaal naast de trap op de bovenste verdieping van mijn toneelschool in Shoreditch, vlakbij Hoxton Square in Londen. Wat wist ik toen van schoonheid? Maar ik vond de Ode on a Grecian Urn mooi, dus las ik meer Keats. Ik zeulde zijn gedichten mee van flatshare naar flatshare, van Londen naar Tel Aviv, en toen weer naar Amsterdam. Ik zal hem ook op mijn volgende droomvlucht weer meezeulen.

Beauty is truth, truth beauty. Tweehonderd jaar later weten we beter. Of liever: we weten het niet meer. We zijn de waarheid niet kwijtgeraakt, maar het vermogen om die te accepteren als ze ongelegen komt. Dit is een verhaal dat Stek Oost verbindt aan Gaza en aan Kevin Spacey. Drie werelden die verder niet veel met elkaar te maken hebben, maar die één structuur delen: het narratief was door te veel mensen te innig gekoesterd om de feiten er nog bij toe te laten.

Mensen van piemel

Neem Stek Oost, het Amsterdamse woonproject waar studenten en statushouders onder één dak werden gezet, en waar vrouwen werden verkracht, bewoners aangerand en de sfeer al jaren door intimidatie en geweld is vergiftigd. Het BNNVARA-programma Zembla documenteerde het nauwlettend en reconstrueerde hoe de signalen al vanaf december 2018 circuleerden bij politie, woningcorporatie Stadgenoot en de gemeente: meldingen van verkrachting, een patroon van vrouwen die onder valse voorwendselen werden uitgenodigd, alcohol kregen aangeboden en vervolgens werden misbruikt. Een manager van Stadgenoot mailde al in oktober 2019 dat "er waarschijnlijk meer aan de hand is dan we denken" en dat er snel een plan van aanpak moest komen. Burgemeester Halsema schrok er in februari 2022 van dat de informatie haar zo laat bereikte. Tegen die tijd had dader Mohammad R.A. al jaren op de plek kunnen blijven wonen waar hij zijn slachtoffers maakte. In juli 2024 werd hij veroordeeld tot drie jaar cel voor twee verkrachtingen. Zeven meldingen en aangiftes hadden daaraan voorafgegaan.

En toch ontaardde het spoeddebat in de gemeenteraad deze week in een discussie over anatomie. Raadslid Carla Kabamba loste de dadersvraag op met de observatie dat het ging om "mensen met piemels" en "mensen met deze ledematen." De zaal lachte en burgemeester Halsema moest ingrijpen om de "meligheid" eruit te halen. Wethouder Zita Pels, lijsttrekker voor GroenLinks in maart, redeneerde dat het soms nu eenmaal misgaat, "of het nou een statushouder is of een woonstarter." De feiten deden er minder toe dan de bescherming van de ideologische infrastructuur die Stek Oost draagt. De multiculturele stichtelijkheidsdroom van de rijklinkse regentenklasse mocht niet sneuvelen op de werkelijkheid. Het narratief, het zelfbeeld, moest en zou de feiten overleven.

Geen-nocide

Een vergelijkbare dynamiek speelt op een heel ander terrein. Al meer dan twee jaar wordt de bewering dat Israël in Gaza genocide pleegt volop ingebracht door media, politici en ngo’s. Genocide, een term met een juridisch-precieze betekenis, wordt heel bewust ingezet om het op feiten leunende debat te sluiten voordat het begonnen is. Maar de feiten die de claim weerleggen zijn er wel degelijk. Zo publiceerde het Hamas-gezondheidsministerie vorige week geüpdatete lijsten met namen, ID-nummers en demografische gegevens van de gevallenen, in totaal zo’n 68.000 mensen. Daarvan waren ongeveer 25.000 Hamas-strijders. Van de overige slachtoffers bleken bovendien zo’n 10.000 mensen te zijn overleden op natuurlijke wijze, los van de oorlog. Van de resterende burgerslachtoffers bleek het aandeel vrouwen en kinderen niet hoger dan op basis van de Gazaanse bevolkingsopbouw te verwachten valt. Wie wel substantieel oververtegenwoordigd waren: mannen in de militaire leeftijdscategorie, precies de groep waaruit Hamas zijn strijders rekruteert. Die cijfers, hoe tragisch ook, snijden dwars door het dominante narratief heen. De demografische verdeling past niet bij een bewuste politiek van uitroeiing. Genocide in de juridische zin veronderstelt de intentie tot het vernietigen van een volk als zodanig. Zelfs de data van het Hamas-ministerie, door anderen ingezet om precies het tegenovergestelde te bewijzen, ondersteunen die conclusie niet. Maar het narratief marcheert door. Het zelfbeeld van al diegenen die al sinds 8 oktober 2023 papegaaien over genocide moest intact blijven.

“Ze willen een schurk.” Een Keyser Söze

En dan is er acteur Kevin Spacey, die in december sprak voor de Oxford Union Society. Of Spacey schuldig is aan het seksuele wangedrag dat hem werd verweten, is niet aan mij om te beoordelen, en dat is ook niet het punt. Het punt is wat er met de feiten is gebeurd. Spacey werd in twee rechtszaken vrijgesproken van alle aanklachten. Een New Yorkse jury verklaarde hem niet aansprakelijk. Een Londense jury sprak hem vrij van negen aanklachten wegens seksueel geweld, na twaalf uur beraad. Zijn carrière bestaat desondanks niet meer.

In Oxford haalde hij het verhaal aan van Roscoe ‘Fatty’ Arbuckle, de populairste komiek van het stomme-filmtijdperk, mentor van Charlie Chaplin, die in 1921 werd beschuldigd van verkrachting en de dood van actrice Virginia Rappe. Drie rechtszaken volgden, drie keer werd Arbuckle vrijgesproken. De jury bood bij de laatste zitting zelfs excuses aan in een officiële brief, die Spacey in Oxford hardop voorlas: wat Arbuckle had meegemaakt was een van de grootste onrechtvaardigheden die de rechtbank ooit had meegemaakt. Het maakte niets uit en de ster Fatty Arbuckle werd gecanceld voordat dat woord bestond. Zijn films werden verboden, zijn naam uitgewist en zijn carrière verwoest.

Spacey trok de parallel met zijn eigen situatie. “Ze willen geen waarheid,” zei hij in Oxford. “Ze willen een schurk. En ik was perfect voor die rol.” Of je Spacey gelooft of niet: het mechanisme dat hij beschrijft klopt. Als te veel mensen hebben geïnvesteerd in een narratief, als er te veel emotionele lading is opgebouwd en te veel zelfbeelden ervan afhangen, worden feiten niet alleen irrelevant, nee, dan worden feiten een bedreiging die coûte que coûte, en puur uit zelfbehoud, moet worden verworpen.

Wat we zijn kwijtgeraakt

Dat is de gemeenschappelijke noemer van deze drie verhalen. De inhoud verschilt, maar het gaat mij om de structuur. In alle drie gevallen zijn er harde, verifieerbare feiten die het narratief weerspreken of op zijn minst geschakeerder maken. En in alle drie gevallen worden die feiten opzijgeschoven, omdat ze een zelfbeeld bedreigen dat te lang is gekoesterd (en door teveel mensen) om er nog van af te kunnen.

Keats had het bij het rechte eind, maar alleen als je dieper kijkt. Want hij zag schoonheid en waarheid niet als synoniemen, maar bedoelde dat de bereidheid om de werkelijkheid in de ogen te kijken, ook wanneer die complex en weerbarstig is, op zichzelf iets moois heeft: ruw, onaf, maar echt. Dat vermogen tot complexiteit zijn we kwijt in een tijd van instant gratification.

Wij hebben de rommelige, ongemakkelijke waarheid verruild voor het gladde verhaal met een sluitende narratieve boog in de stijl van de gemiddelde bouquetroman. Het resultaat is dat de schoonheid van nu er weliswaar op het eerste gezicht goed uitziet, zelfverzekerd, met de juiste kleuren op de juiste plekken, met de juiste filter, maar bij daglicht niet meer deugt: ze is te zwaar opgemaakt, haar lippenstift iets te rood, die cheesy glimlach net iets te breed. Wat overblijft is geen schoonheid. Het is een ijdeltuit.

• De vergelijking met Trumps antisemitismebeleid klopt niet op de tijdlijn. De taskforce was al in november/december 2024 opgezet, ruim voor Trumps inauguratie.

• Het CJO wordt weggezet als “pro-Israël-organisatie”, terwijl het de formele koepel is van de Joodse gemeenschap, van orthodox tot liberaal. Labels als pro-Israël en zionistisch fungeren steeds vaker als diskwalificatie.

• Concrete meldingen van intimidatie, uitsluiting en agressie worden door de schrijvers van het eerdere stuk gerelativeerd als “interpretatieverschillen”. Bij andere minderheden accepteren we dat nooit!

• De kritiek richt zich selectief op de stevigste veiligheidsadviezen en negeert de aanbevelingen over onderwijs, training en bewustwording.

• De onderliggende vraag: welke Joodse stemmen gelden als legitiem? Alleen die uit de protestgemeenschap? Vertegenwoordiging verliest niet aan legitimiteit op basis van iemands politieke kleur.

Kernpunt: het risico dat antisemitismebestrijding wordt misbruikt om protest te begrenzen is reëel. Maar het omgekeerde risico is dat net zo: dat aandacht voor Joodse veiligheid bij voorbaat verdacht wordt gemaakt. Voer dat debat niet over de rug van de Joodse gemeenschap.

Het volledige stuk staat in NRC: lees het opiniestuk hier.

Het is verdrietig, welbeschouwd, en ik had het graag anders gezien. Ik had iets dat lijkt op een clubgevoel, schat ik, hoewel ik geen voetbalfan ben, maar nu is dat clubgevoel weg. En ik heb hard meegewerkt: jarenlang als voorzitter van een thematisch netwerk voor emancipatie in de VVD, en als kandidaat-Kamerlid met een gênant flyertje met veel te grote foto van mijn eigen hoofd. Ik schrijf nu liever, zonder die foto.

Ik was lid van de liberale partij van Nederland en hoop dat ik dat ooit weer zal kunnen zijn, omdat ik geloof in vrijheid en verantwoordelijkheid als hoogste waarden, de kern van de liberale ideologie, de seculiere kerk. Omdat ik tegen woke collectivisme ben, maar voor individuele emancipatie: vrouwen en flikkers of wie dan ook die gewoon, zonder gezeik, volwaardig mee kunnen doen. Niet lullen, maar poetsen. Omdat ik sta voor een onafhankelijke en seculiere overheid, het tegengaan van religieuze dwang in de privésfeer en de openbare ruimte en voor een buitenlandbeleid dat uitgaat van westerse, dus vrije waarden en onze geopolitieke belangen, in plaats van betuttelracisme, in het Midden-Oosten en elders. Voor mijn kinderen, die net zo vervelend en lief en briljant zijn als de kinderen van Henk en Ingrid, hoewel zij twee papa’s hebben en Joods zijn. Ik was een liberaal en blijf dat, ik kan niet anders.

Ik was financieel-economisch altijd binnen het spectrum, maar geen stereotype VVD’er, met te strak jasje en bulderende lach. Ik vind een begrotingstekort van twee procent gewoonweg minder belangrijk dan een vangnet voor mensen die keihard hebben gewerkt of nu niet kunnen werken, hoezeer ze dat ook willen. Goede zorg vind ik belangrijker dan behoud van de hypotheekrenteaftrek. En ik wil wonen in een land dat kritisch trots is op zijn verleden en op zijn heden, en uitkijkt naar de toekomst. Waar de teugels in handen zijn van democraten met burgers indachtig, niet van juristen en bureaucraten met regels indachtig. Waar gezagsdragers gezag uitstralen. En waar burgers zeggenschap hebben. Directe zeggenschap, of dat nu past in de globalistische mode of niet.

Ik begon mezelf pas als “”rechts”” te afficheren toen ik in 2018 naar Nederland terugkwam en lid werd vanwege Dilan. Het is allemaal gebeurd na dat ene moment. Het werd de VVD voor me omdat zij, toen nog een backbencher, iets deed waarvoor ik haar dankbaar was en voor eeuwig blijf. En de VVD werd geafficheerd als rechts en dus noemde ik mezelf maar zo. Of anderen namen dat aan, misschien ging het wel zo.

Het was nooit voor Rutte, voor wie ik respect heb, maar wiens kabinetten onderdeel waren van het diepere probleem dat ik ontwaar. Een politiek die Nederland verder verweest. In Israël had ik centrumlinks gestemd. Of op middenpartijen, iedereen behalve Bibi.

Er zijn legio redenen voor mijn vertrek. Wie “told you so” wil roepen: ga je gang, maar je hebt het niet begrepen. Tegen wie denkt dat ik cynisch ben geworden bepleit ik het tegendeel: ik ben een idealist, en dat is het enige verwijt dat ik accepteer. Ik ben een idealist en ik kan niet anders.

Dit kabinet

Dit kabinet is de grootste misstap die je kunt maken na Rutte IV, toen eindelijk de realiteit leek in te dalen dat Den Haag was losgezongen van de samenleving. Daarna stelde ik me voor het eerst kandidaat, want dit was waar ik voor stond. Dat de mensonterende migratiemachine op non-actief moest. Voor migranten, maar in de eerste plaats: voor Nederlanders.

Het kabinet-Schoof kwam amper uit de verf door de onprofessionaliteit van NSC en PVV en het laffe weglopen van beide. En door de marketingmachine van de coalitiepartijen, inclusief die van mij. Of mijn ex inmiddels (toch nog ff wennen).

Trauma

De VVD-fractie is grotendeels ongewijzigd sinds 2023, en de realiteit in het land is nu ondergeschikt gemaakt aan het verwerken van de eigen trauma’tjes. Ik sprak Kamerleden vaak de afgelopen periode en keer op keer lag hun frustratie en vermoeidheid over de coalitiepartners er duimendik bovenop. Ik begrijp die frustratie, ik begrijp het dondersgoed, maar ik leef buiten de kaasstolp en zeg: het maakt geen zak uit. Het zal Nederlanders een rotzorg wezen hoe moeilijk het was. Want dit nieuwe kabinet is een nog dommere misrekening.

Het heeft geen zin de directe aanleiding breed uit te meten. Het was de zin in het coalitieakkoord over het heropbouwen van UNRWA, het hervatten van de financiële steun. Maar dat was een aanleiding en geen oorzaak. Voor mij als gedeformeerde Israëlwatcher is dat ene zinnetje echter exemplarisch voor het gebrek aan realiteitszin. Net als het feit dat 70% van de congresgangers instemde met het toevoegen van islamofobie als iets dat we als partij moesten bestrijden. Dogmatische ideeën bekritiseren is een liberale plicht. Religieuze dogma’s moeten bekritiseerd worden. Dat was zo in de 60’s en is zo nu. Islamisering is een gevaar dat we met hand en tand moeten bestrijden, juist als liberalen. Dat een liberale partij die kern niet meer snapt, zegt alles over waar we staan.

Dit kabinet, zo vrees ik, is de laatste poging van de gevestigde partijen om de status quo te behouden. Het zal falen. En dat zeg ik niet met een glimlach, want wat ervoor in de plaats komt kan desastreus zijn. De opmars van eerst PVV en nu Forum is geheel te wijten aan middenpartijen die het systeem angstvallig willen blijven oplappen, terwijl Nederlanders bozer en bozer worden en hun samenleving en hun waardigheid hen door de vingers glipt.

Bevrijd

Nu ben ik partijloos. Even gedesillusioneerd, ja, ik dacht jarenlang dat de VVD zou bewegen. Maar nu ik het loslaat voel ik me bevrijd, omdat ik weer kan zeggen wat ik denk zonder de loyaliteit die me altijd temperde. En ik zal scherp en kritisch zijn, na deze post. Echt.

Bijdragen aan oplossingen kan ook op andere plekken. Ik doe dat nu door te schrijven. Hoe ik schrijf is hoe ik politiek droomde: door waarden gedreven, door af en toe twijfel toe te laten en dan te reflecteren op fouten. In de eerste plaats die van mijzelf. Ik ben te lang doorgegaan. Ik zei al dat ik een idealist was en een onverbeterlijke, ook dat nog.

Ik zal de mensen soms missen, de mensen van wie ik veel leerde. Het stereotype van de pafferige VVD’er is onwaar, slim zijn ze, en vaak ook reuze aardig. Ik hoop nog eens een biertje te drinken en te lachen om dit misverstand. Ik hoop voor hen zo enorm dat ik het mis heb en dat de zon weer gaat schijnen. En ik zal dan zeggen hoe dramatisch ik was door alles op te geven en schepen te verbranden. Maar wat als ik het niet bij het verkeerde eind heb? Dan roep ik mijn vrienden op: zie de realiteit zo spoedig mogelijk onder ogen en wees eerlijk, vóór de echte engnekken en slangenolieverkopers alles op z’n kop zetten.

Wat anders?

Waar moet ik als vrijzinnige, naar vrijheid snakkende idealist heen? Ik ben geen platte PVV’er of boreale dronkenlap. Ik ben geen hautaine D66-deugmuts of christen-democratische moraalridder. En de buitenlandwoordvoerder van GL-PvdA vertegenwoordigt alles wat er mis is met het Nederlandse buitenlandbeleid, alsof naïviteit en morele willekeur een politiek programma vormen en antisemitisme iets uit het verleden is.

De politieke representatie rammelt aan alle kanten. Als IK al zo in de war ben over mijn affiliatie, na jaren als een vlieg te hebben meegekeken in de politiek, hoe voelt de gemiddelde burger zich dan?

Het ga jullie goed, vrienden. Het is ook niet makkelijk.

X, Rem

Zoals Milan Kundera schreef in Slowness: “There is a secret bond between slowness and memory, between speed and forgetting. Consider this utterly commonplace situation: a man is walking down the street. At a certain moment, he tries to recall something, but the recollection escapes him. Automatically, he slows down. Meanwhile, a person who wants to forget a disagreeable incident he has just lived through starts unconsciously to speed up his pace, as if he were trying to distance himself from a thing still too close to him in time.”

Waarom ik zweeg: ik wist hoe volwassen roeptoeters een twijfelend kind pijn kunnen doen

Die voorzichtigheid had een persoonlijke reden. Ik herinner me al te goed hoe er vroeger, toen ik nog nat achter de oren was, door sommige volwassenen in mijn grote Brabantse familie over homo’s werd gesproken. Ik was nog klein, maar begreep al dat homo’s werden gezien als een fysiek gevaar. Dat deed me pijn, want hoewel ik nog te jong was om te begrijpen dat ik zelf homoseksueel was, vond ik mannen knap. Met port in de ene hand en een Belinda-sigaret in de andere werd er aan de verjaardagstafel met hoogpolig nep-Perzisch tapijt volop gewalgd van seksuele handelingen tussen mannen, gewalgd en gelachen. Het leek voor de stoerste sprekers soms een obsessie. Er klonken scheldwoorden, bedoeld als grap, waar hard om werd gelachen. Kontenbonkers, reetridders. De Aids-epidemie gaf extra brandstof: zie je wel… homoseksualiteit is niet alleen vies, maar ook dodelijk. Die sfeer (en met name de angst voor hiv) zorgde ervoor dat ik, nog jong, later uit de kast kwam dan nodig was geweest in een mildere omgeving.

Die herinnering bepaalt hoe ik vandaag luister naar harde beschrijvingen van transgender mensen. Ik herken soms, in het meningencircus op X, dezelfde onderbuik, dezelfde walging, hetzelfde gevoel van dat transmensen onzedelijk zijn. Er spreekt een ongemak uit over het lichaam en over seks. Als ik die reflex herken, doe ik mijn ogen dicht. Ik weet hoe ontmenselijking erin hakt bij dat stille jongetje of meisje met een gameboy op de bank, of tegenwoordig een iPhone.

Maar waarom twijfel hier juist wel nodig is

Maar als ik altijd de ogen gesloten houd, doe ik geen recht aan mensen in het publieke debat die hun zorgen niet vanuit walging formuleren, maar vanuit een gevoel van verantwoordelijkheid. Ik hoor ook mensen betogen tegen bepaalde elementen in dit debat omdat ze bezorgd zijn voor jongeren, vrouwen, lesbiennes en homo’s, en over mensen met complexe medische, psychologische of gedrags-problemen. Zorgen die je kunt samenvatten als: laten we voorzichtig zijn, zeker bij kinderen, zeker wanneer de wetenschappelijke onderbouwing niet glashelder is.

Ik wil het in dit stuk niet hebben over de legitieme zorgen (die ik deel) voor vrouwenruimtes, sport, gevangenissen, etc. Ik zal focussen op wat voor mij belangrijker is: onomkeerbare medische stappen. Je kunt empathie hebben voor het individu en toch vragen: weten we wel zeker genoeg dat de (mogelijke) voordelen voor die persoon opwegen tegen de (mogelijke) nadelen?

Ik heb die spanning lang weggeduwd. Als voorzitter was ik in het publieke debat extra voorzichtig. Privé twijfelde ik volop aan sommige denkwijzen, maar ik wilde niemand kwetsen. Dus accepteerde ik in woorden, zonder veel vragen, wanneer iemand zei zich niet met zijn of haar geslacht te identificeren. En bij volwassenen denk ik dat nog steeds: als iemand niemand kwaad doet en rust vindt in die keuze, wie ben ik dan om daar zwaar aan te tillen? Dat ik dat niet kon rijmen met mijn begrip van het menselijke bewustzijn (je bent je lichaam en je geslacht is een biologische realiteit) wuifde ik dan maar weg.

De ethische breuklijn: kinderen en intersekse vs. transgender

Maar ik ging de prangendere vraag uit de weg waarvan ik als vader van jonge kinderen weet dat het de belangrijkste is. De vraag die je niet kunt oplossen met ‘leven en laten leven’. Wat als jongeren, vanuit de overtuiging dat er een verschil is tussen wie ze zijn in hun hoofd en wat ze lichamelijk zijn, hun lichaam beschadigen? Want ondertussen gebeurt er wel iets dat zo ingrijpend is dat je met goede bedoelingen schade kunt veroorzaken. Medisch niet-noodzakelijke, soms onomkeerbare handelingen worden verdedigd als zorg, terwijl de langetermijnuitkomsten niet altijd overtuigend en zeker niet altijd onderbouwd zijn door inzichten die leunen op een wetenschappelijke consensus.

De spanning in mijn hoofd tussen mensen niet willen kwetsen en mensen willen behoeden voor schade werd steeds lastiger te negeren. Die spanning voelde ik extra scherp in de periode voor mijn aftreden als voorzitter van VVD Pride vorig jaar. Ik had me politiek uitgesproken tegen medisch niet-noodzakelijke ingrepen bij intersekse kinderen tijdens het opstellen van het verkiezingsprogramma. Het argument daarvoor was helder: wacht met onomkeerbare keuzes tot iemand zelf kan beslissen.

Maar zuiver bezien wringt het enorm dat we bij genderdysforie bij minderjarigen soms wel ruimte laten voor medische ingrepen die ook blijvend zijn. Die discrepantie kon ik in mijn hoofd steeds moeilijker rijmen. Niet omdat de situaties identiek zijn (bij intersekse is er sprake van een lichamelijke conditie, soms zeggen mensen “ik heb intersekse”), maar omdat het onderliggende ethische principe selectief is. Wat ik daarmee bedoel is dit: als je pleit voor grote terughoudendheid bij onomkeerbare, niet-medisch noodzakelijke ingrepen bij minderjarigen met interseksecondities, maar diezelfde terughoudendheid niet toepast bij niet-medisch noodzakelijke behandelingen van jongeren die zeggen dat hun biologische geslacht niet overeenkomt met hun gender, dan is dat ethisch dubbelzinnig.

Internationaal verschuift de visie op transgenderzorg voor minderjarigen nu razendsnel

Na het eerdere Cass-rapport in het Verenigd Koninkrijk over de Tavistock kliniek, schuift er nu ook iets in de Verenigde Staten dat ons ook in Nederland zou moeten aanzetten tot een volwassen debat.

De American Society of Plastic Surgeons bracht deze week een position statement uit over genderchirurgie bij kinderen en jongvolwassenen. De kern in het paper is dat er onvoldoende bewijs is voor een gunstige risico-batenafweging bij minderjarigen. Daarom adviseert de ASPS om gendergerelateerde borst- of borstkaschirurgie, genitale chirurgie en aangezichtschirurgie uit te stellen tot ten minste 19 jaar.

Kort daarop, ook deze week, verklaarde de American Medical Association dat het bewijs voor genderbevestigende chirurgische interventies bij minderjarigen onvoldoende blijft, en dat dergelijke ingrepen in het algemeen beter kunnen worden uitgesteld tot volwassenheid.

Dit is geen mening in de culture war. Dit zijn medische koepels die publiekelijk zeggen: we adviseren een pas op de plaats.

Dat betekent niet dat de situatie in Nederland één op één vergelijkbaar is. De verschillen zijn reëel. In de VS is transgenderzorg sterk gefragmenteerd, afhankelijk van staat, verzekeraar, ziekenhuisbeleid en politieke wind. Medische keuzes komen er gemakkelijker onder druk te staan uit angst voor reputatie en juridische risico’s (zie ook de rechtszaak over medisch verwijtbaar handelen in de staat New York waar een jonge vrouw met succes artsen aanklaagde en $2 miljoen schade kreeg toegekend nadat haar borsten op haar zestiende waren verwijderd).

In Nederland is de zorg sterk ingebed in richtlijnen. De Gezondheidsraad beschrijft de Nederlandse aanpak als een uitgebreid diagnostisch traject met psychosociale begeleiding, waarbij medische behandeling kan bestaan uit puberteitsremmers en later eventueel genderbevestigende hormonen.

Maar juist omdat Nederland bekendstaat als bakermat van het zogeheten Dutch protocol dat wereldwijd navolging kreeg, komt ook hier dezelfde vraag terug: wat weten we werkelijk over langetermijneffecten, mentale uitkomsten en spijt? En hoe verhoudt onze aanpak zich tot landen die inmiddels terughoudender zijn geworden?

De plicht tot terughoudendheid: het onderzoek van de Gezondheidsraad

Die vragen liggen nu expliciet op tafel. Begin 2024 nam de Tweede Kamer moties aan die vragen om een stevigere feitelijke basis voor transgenderzorg bij minderjarigen. De Gezondheidsraad kreeg de opdracht te onderzoeken wat wetenschappelijk bekend is over fysieke en psychosociale effecten, gevolgen op de lange termijn en spijt. De publicatie van dat advies is uitgesteld, zo werd afgelopen december medegedeeld aan de Kamer, mede omdat extra consultaties zijn gehouden met ervaringsdeskundigen, belangenorganisaties en buitenlandse experts. Het advies komt nu in het tweede kwartaal van dit jaar.

Als grote buitenlandse artsenkoepels nu zeggen dat het bewijs tekortschiet en dat terughoudendheid geboden is, dan zie ik dat als een uitnodiging tot volwassen reflectie in Nederland. Een gesprek dat niet wordt gevoerd op basis van ideologie of vooringenomenheid, maar op basis van feiten en ethiek. Wat goed is voor mensen.

Ik hoop dat het advies van de Gezondheidsraad (waarover critici wel twijfels hebben, lees in deze zeker ook het artikel in het Nederlands Juristenblad van Lodewijk Smeehuijzen, zie voetnoot) dat gesprek mogelijk maakt.

En als ik iets heb geleerd van mijn eigen geschiedenis, dan is het dit: de gevaarlijkste gesprekken zijn niet die waarin mensen twijfelen. Het zijn de gesprekken waarin geen twijfel mag bestaan. Niks is erger dan een debat tussen mensen die elkaar niet als mens zien.

Voetnoot

In zijn artikel in het Nederlands Juristenblad schrijft Lodewijk Smeehuijzen dat puberteitsremmers bij minderjarigen steeds omstredener worden en dat andere landen (zoals het VK en Zweden) de praktijk inmiddels hebben ingeperkt. Hij legt uit dat het advies dat de Gezondheidsraad nu moet geven bepalend kan worden voor het Nederlandse beleid, maar waarschuwt dat die advisering alleen geloofwaardig is als ze echt onafhankelijk en zorgvuldig gebeurt. Volgens Smeehuijzen schort het daaraan: de commissie telt relatief veel mensen die zelf bij deze zorg betrokken zijn, er is weinig juridische tegenkracht, en het hele debat speelt zich af in een klimaat met weinig open data en veel druk op critici.

Door haat “polarisatie” te noemen, maak je slachtoffers verdacht en daders comfortabel.

Afgelopen zondag werden tijdens een Chanoekafeest op Bondi Beach meerdere Joden vermoord. Niet in een conventionele oorlog, door een leger. Door jihadistische terroristen. De slachtoffers namen deel aan een Chanoekafeest, op een strand, in een westers land. Joden werden gedood omdat ze Joods waren. Dit was nou die intifada waar twee jaar lang toe werd opgeroepen op westerse straten.

Wie nu denkt: ver van mijn bed, liegt tegen zichzelf. Dit geweld ontstond niet plotseling. De geweldsimpuls ontstond voor onze tijd, maar kon plaatsvinden omdat jij wegkeek. Omdat de meeste westerlingen wegkeken.

Het patroon is overal hetzelfde. Enkele voorbeelden volstaan.

• Manchester: op Jom Kipoer rijdt een jihadist in op synagogebezoekers en steekt mensen neer. Twee doden.

• Washington DC: jonge medewerkers van de Israëlische ambassade worden doodgeschoten bij het Joods Museum. De dader schreeuwt “Free Palestine”.

• Colorado: een pro-Israël-bijeenkomst wordt aangevallen met molotovcocktails en een zelfgemaakte vlammenwerper. Een vrouw overlijdt later aan haar verwondingen.

Dit waren geen incidenten. Dit waren eindpunten. En Nederland schuift al gevaarlijk dicht richting dat eindpunt.

De nuancering van de Amsterdamse jodenjacht

Ons keerpunt op de escalatieladder had Ajax-Maccabi moeten zijn. Na die wedstrijd, meer dan een jaar geleden, gingen groepen, voornamelijk islamitische jongeren, letterlijk op jodenjacht. Dat woord is niet bedacht door columnisten, maar kwam van de daders zelf die zeiden: “We gaan op jodenjacht.” Taxichauffeurs die mensen achterna reden. Groepen op fatbikes die door de stad trokken, op zoek naar slachtoffers. Selectie op uiterlijk, accent, afkomst. Openlijk. Zonder schaamte.

En wat deed Nederland daarna? Wat deden bestuurders en kwaliteitskranten na de eerste schok? Nuanceren. Context geven. Waarschuwen dat we vooral niet mochten generaliseren. Alsof een expliciet aangekondigde jodenjacht nuancering behoeft. Alsof het er werkelijk toe doet of burgemeester Halsema het woord “pogrom” wel of niet durft uit te spreken. Alsof als burgemeester je woordkeuze aanpassen ten overstaan van de babbelklasse op Nieuwsuur belangrijker is dan de barbaarse, fysieke taferelen op straat.

De geweldsdynamiek die in Engelstalige landen al heeft geleid tot terreur is ook hier in Nederland niet ondenkbaar. In Nederland zijn Joodse scholen al dertig jaar zwaar beveiligd. Hekken. Camera’s. Bewakers. Dag in, dag uit. Dat is zo normaal geworden dat niemand het nog benoemt. Een permanente noodtoestand voor één bevolkingsgroep, zonder maatschappelijk debat. Gewenning. Gemakzucht. Wegkijken.

En trouwens, geweld heeft al veelvuldig plaatsgevonden. De afgelopen jaren werden meerdere Joden in Nederland zwaar mishandeld. De meeste voorvallen haalden de media niet eens. Niet omdat de aanvallen op deze mensen onbeduidend waren, maar omdat de slachtoffers ervoor kozen om niet in de publiciteit te treden, om niet publiek slachtoffer te zijn. Ze weten wat volgt: relativering, verdachtmaking, uitleg waarom het “ook ingewikkeld ligt”. Want, ach, de “genocide” in Gaza. Dus zwijgen echte slachtoffers. En het land zwijgt mee.

Hoe die stilte eindigt, zagen we op Bondi Beach

Intussen werden symbolen aangevallen. Het Concertgebouw werd beklad en Joodse kinderen moesten zich langs Hamas-sympathisanten wurmen om Chanoekaliedjes te mogen zingen. Het Paleis op de Dam werd beklad. Het Tropenmuseum werd beklad. Geen willekeurige muren. Culturele bakens. Markeringen. Intimidatie. Artiesten werden geweerd om wie zij waren, niet om wat zij deden. En de zelfverklaarde hoeders van de vrije kunsten? Die zwegen.

Ook aan universiteiten tierde de haat welig, steevast toegedekt met nette bestuurderstaal. Aan de UvA, Radboud en de UU moesten Joodse studenten telkens uitleggen waarom leuzen, acties en uitsluitingen antisemitisch waren. Hun ervaring telde pas na commissies en “weging”. Besturen spraken liever over polarisatie dan over haat. Dat klinkt evenwichtig. Het is laf. Door haat “polarisatie” te noemen, maak je slachtoffers verdacht en daders comfortabel. Intussen werd de Verlichting achteloos overboord gezet en werden samenwerkingen met toonaangevende Israëlische universiteiten beëindigd na druk van activisten die eerder voor miljoenen aan schade hadden aangericht.

Twee jaar lang draaide ook de propagandamachine vanuit Gaza en Doha overuren. Legacy media namen de verhalen klakkeloos over. Ongecontroleerde cijfers. Ongeverifieerde claims. Het frame van “genocide” zonder rechterlijk oordeel, zonder correcties. Leugens die eerst op Telegram circuleren en een dag later in kranten en journaals verschijnen. Een deel van de Nederlandse journalistiek liet zich gebruiken als ordinair doorgeefluik voor antidemocraten. Politici van het midden tot links zogen deze frames gretig op.

Daarna volgde de culturele toe-eigening. “Nooit meer” werd ingezet tegen Joden. De Dodenherdenking moest worden ontjoodst. En pro-Palestijnse schrijvers brachten een boek uit onder de titel J’accuse, alsof morele verontwaardiging namens Palestina eerst moest worden gestolen van Émile Zola’s historische aanklacht tegen antisemitisme. Joodse geschiedenis moest universeel bezit worden, toegankelijk voor activisten, maar niet voor Joden zelf. Het historische Joodse leed moest worden onteigend om Joden opnieuw te kunnen casten als ultieme dader. Eeuwenoude Jodenhaat, in een modern deugjasje waarin hoogopgeleid Nederland zich opvallend graag hult.

Ik schrijf dit niet als Jood. Ik ben dat niet. Ik heb Joodse kinderen. Ik schrijf dit als vader. Ik schrijf dit als Nederlander. En ik zeg dit: Nederland zou beter moeten weten. Ons land faalde eerder. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden hier verhoudingsgewijs meer Joden weggevoerd dan in andere West-Europese landen. Dat gebeurde niet alleen door bezetters, maar door een kleine groep die actief hielp en een veel grotere groep die dacht: het raakt mij niet.

Zwijgen voelt netjes. Zwijgen voelt veilig. Maar zwijgen is geen neutraliteit. Zwijgen is medeplichtigheid.

Dit is geen les uit het verleden. Dit is een waarschuwing voor het heden.

Eerst komen ze voor de Joden. Dan voor jou.

Leave a comment

Twee jaar geleden begon een gewone sjabbat met sirenes en eindigde met een breuklijn in onze tijd. 7 oktober was een dag van onvoorstelbare gruwel. Van beelden die ik niet meer uit mijn hoofd krijg. Van kinderen die voor de ogen van hun ouders werden vermoord. Van mensen die levend werden verbrand. Van jongeren die feestvierden op een muziekfestival en nooit meer thuiskwamen.

Thuis in Nederland sliepen mijn man en ik dagenlang nauwelijks. Onze telefoons waren een levenslijn, voortdurend in contact met familie en vrienden die in de schuilkelders verbleven. In de weken en maanden daarna leefden we in angst: voor neefjes die hun dienstplicht deden, voor oud-collega’s en vrienden die werden opgeroepen en hun gezin moesten achterlaten om naar het front te gaan.

Oorlog is afgrijselijk. De pijn voor Israëli’s en voor Gazanen is voor bijna iedereen in Nederland onvoorstelbaar. Ik ga nooit voorbij aan die pijn, aan geen van beide kanten. Ik ben te triest over wat mensen elkaar kunnen aandoen, te triest over wat het betekent om mens te zijn. Maar ik had wel vaker een knuffel kunnen gebruiken van mensen waarvan ik had gedacht dat ze vrienden waren.

De pijn die geen kant kiest: politiek doet er even niet toe

Ik spreek zelden over mijn politieke voorkeuren in Israël, over op wie ik ooit stemde toen ik er jarenlang woonde. En als ik dat al deed, besloot ik kort na 7 oktober daarmee te stoppen. Het moge duidelijk zijn dat ik als liberaal geen supporter ben van de partijen in de huidige regering. Ik ben uiterst kritisch op het nederzettingenbeleid en protesteerde in de zomer van 2023 nog op straat in Tel Aviv, toen diezelfde regering de macht van het Hooggerechtshof probeerde te muilkorven.

Maar waarom zou ik dat telkens moeten benadrukken, alsof ik eerst moet bewijzen dat ik een van de ‘goeden’ ben? Alsof alleen dan mijn stem legitiem is. Alsof de rouw om vermoorde onschuldigen pas mag bestaan als ik eerst een disclaimertje plaats over mijn politieke zuiverheid. Het maakte de pijn niet minder. De kinderen die op 7 oktober werden afgeslacht waren niet van een partij. De mensen die levend verbrand werden hadden geen coalitieakkoord getekend.

Scherven van het leven

Vandaag herdenken we niet alleen de 1.200 vermoorde mensen, maar denken we ook aan de gijzelaars die nog altijd in ondergrondse tunnels worden vastgehouden. 48 gijzelaars verblijven nog in Gaza. Van hen leeft naar schatting nog de helft. De andere helft is al vermoord. Zij moeten allemaal vrijkomen onder het vredesplan dat de volledige Arabische wereld heeft omarmd en dat door de Amerikaanse president is gepresenteerd. Over dat plan, dat een einde aan de oorlog moet maken en de vrijlating van alle gijzelaars moet garanderen, wordt op dit moment onderhandeld in Sharm el Sheikh.

Het contrast is wrang. Drie maanden geleden was ik zelf in Sharm el Sheikh, niet als toerist maar als toevluchtsoord. Samen met een kleine groep Nederlandse Joden moesten we daarheen uitwijken toen we in Israël vast kwamen te zitten. Iran had ballistische raketten op burgerdoelen afgevuurd. Onze reis, bedoeld om in gesprek te gaan met vredesactivisten en Joodse en Arabische LHBT’ers, eindigde niet met dialoog maar met evacuatie. Ik schreef er over in EW Magazine, hoe je de scherven van het leven opraapt en iets nieuws maakt.

Want iets nieuws maken is nodig, De twee jaren sinds 7 oktober hebben mij en mijn gezin mentaal gesloopt. Ze hebben ons geïsoleerd. Ze hebben mijn kinderen bang gemaakt, na scheldpartijen op voetbalclubs en beledigingen in appgroepen van de brugklas.

De westerse morele leegte waarin haat wortel schiet

Wat 7 oktober blootlegde, gaat dieper dan een politieke scheidslijn. Het is een kloof die al veel langer onder onze samenleving sluimert. We zagen haar contouren bij Zwarte Piet, bij BLM, bij klimaatacties en universiteitsprotesten. Sindsdien is duidelijk geworden dat dit geen losse incidenten zijn, maar tekenen van iets fundamentelers: een samenleving die haar morele oriëntatie deels kwijt is.

In een ontkerkelijkte cultuur zonder vaste kaders is een leegte ontstaan. En leegte blijft nooit leeg. Ik ben agnostisch en vind zingeving in mijn gezin, vrienden, boeken en het dagelijks leven. Maar voor een deel van onze samenleving is die leegte gevuld met wantrouwen jegens het Westen zelf. Na jaren waarin kolonialisme en slavernij niet alleen als geschiedenis maar als erfzonde zijn gepresenteerd, heeft een kleine maar invloedrijke groep een afkeer ontwikkeld van zichzelf en van onze beschaving. En wie zich schuldig voelt, zoekt boetedoening.

Het lijkt alsof oude Sovjettechnieken om het zelfvertrouwen van vrije samenlevingen te ondermijnen hun doel eindelijk hebben bereikt. Morele helderheid is vervangen door twijfel aan alles wat ons gevormd heeft. Goed en kwaad zijn voor velen relatieve begrippen geworden, afhankelijk van wie geweld gebruikt en tegen wie.

In dat vacuüm groeit een antiwesterse stroming. Ze laat zich meeslepen door het meest onmenselijke terrorisme, verpakt Jodenhaat in de taal van mensenrechten en noemt moord verzet. Ja, de cultuurstrijd woekert aan beide kanten, maar het is de linkse variant – die zichzelf graag moreel superieur acht – die me nu het meest zorgen baart.

Vandaag zie ik hoe mensen met ongetwijfeld een goed hart meelopen met wie niet alleen Israël, maar onze vrije samenleving zelf wil vernietigen. Hoe universiteiten, actiegroepen en zelfs kerken zich laten verleiden tot relativisme waar niets te relativeren valt. De meesten die meelopen bedoelen het goed, maar zijn emotioneel getriggerd en moreel verward.

Herdenken betekent niet alleen terugkijken. Het betekent ook zien wat sindsdien is blootgelegd: een verlies van moreel kompas dat gevaarlijker is dan velen willen erkennen. Het betekent niet vergeten wie er nog vastzit in het donker. En het betekent helder blijven – juist nu de mist van slogans en morele dubbelzinnigheid dikker wordt.

De liberale belofte en onze verantwoordelijkheid

Twee jaar lang heb ik de morele vertwijfeling en de onderstroom van haat in Nederland gadegeslagen. En ik weet: de vrije samenleving die op 7 oktober werd aangevallen op een festivalterrein aan de grens met Gaza, staat ook hier op het spel. Vrijheid om zonder angst jezelf te zijn is voor mij de kern van de liberale belofte. En dat vereist veiligheid, welvaart en morele ruggengraat van politici, bestuurders, journalisten en opiniemakers. Het vereist morele ruggengraat van iedereen. Het vereist dat we niet langer tolerant zijn richting de intoleranten.

De aanval van 7 oktober was bedoeld om angst te zaaien. Ons antwoord kan maar één ding zijn: verantwoordelijkheid nemen. Niet alleen politici of opiniemakers, maar ieder van ons. Op schoolpleinen en universiteiten. In kerken en moskeeën. In media, buurtcentra en bestuurskamers. Vrijheid is geen vanzelfsprekendheid. Ze leeft bij de gratie van mensen die bereid zijn haar te dragen, te beschermen en opnieuw vorm te geven.

En misschien is dat uiteindelijk de diepste les van deze twee jaar – een les die Golda Meir ooit kernachtig samenvatte: “Men kan en mag het verleden niet proberen uit te wissen, alleen maar omdat het niet past bij het heden.” Alles wat er op en sinds 7 oktober is gebeurd, heeft die waarheid voor mij glashelder gemaakt. We mogen niet wissen wat pijnlijk is. We moeten het onder ogen zien – juist om de toekomst te beschermen.